Opens in a new tab

हिउँदमा किन बढ्छ चाया ?

एजेन्सी

3.2KShares

सारांश

  • टाउकोको छाला सुक्खा हुनु, सेबेशियस ग्रन्थीबाट अत्यधिक तेल निस्कनु र ‘मालासेजिया’ नामक ढुसीको सङ्क्रमणका कारण मुख्य रूपमा चाया पर्ने गर्दछ।
  • टाउको अत्यधिक चिलाउनु, सेता वा चिल्ला पत्रहरू झर्नु र छालामा रातो दाग देखिनु चायाका प्रमुख लक्षण हुन् भने यो समस्या महिलाभन्दा पुरुषहरूमा बढी देखिन्छ।
  • चाया हटाउनका लागि चिकित्सकको सल्लाहमा चाया प्रतिरोधी स्याम्पुको प्रयोग गर्न सकिन्छ भने नरिवलको तेल, कागतीको रस र एलोभेरा जस्ता घरेलु उपायहरू पनि अपनाउन सकिन्छ।
dida bag ad

काठमाडौँ । टाउकोको छाला सुक्खा हुँदा वा पत्र निस्कँदा चाया पर्ने गर्छ। फङ्गसको सङ्क्रमण र कपाल धुने तरिका जस्ता विभिन्न कारणले यो समस्या निम्तिन सक्छ।

चाया हटाउने विशेष स्याम्पुको प्रयोगले टाउकोमा जमेको पत्र खुकुलो पार्न वा ढुसीको अस्वाभाविक वृद्धि रोक्न मद्दत गर्दछ।

Dandruff01

टाउकोको छालाका मसिना सेता वा तेलयुक्त पत्रहरू उप्किएर झर्नु नै चाया पर्नु हो। यसको भित्री कारण बुझ्न सकेमा यसको व्यवस्थापन, उपचार र रोकथाम गर्न सहज हुन्छ। यहाँ चायाका मुख्य लक्षणहरू र टाउकोको छाला स्वस्थ राख्ने उपायहरूबारे विस्तृत जानकारी दिइएको छ।

चाया पर्नुका कारणहरू के हुन्?

चाया प्रायः ‘सेबोरिक डर्मेटाइटिस’ (एसडी) सँग सम्बन्धित हुन्छ, जसले टाउकोको छाला चिलाउने र पत्र उप्किने समस्या निम्त्याउँछ। यो समस्या यति व्यापक छ, संसारभरका करिब आधा वयस्क जनसङ्ख्या यसबाट प्रभावित छन्। टाउकोको छाला चिलाउने र पत्र झर्ने समस्याका पछाडि निम्न कारणहरू हुन सक्छन्:

  • छालामुनिको सेबेशियस ग्रन्थीबाट निस्कने अत्यधिक तेल
  • छालाको सतहमा ढुसीको सङ्क्रमण हुनु
  • ‘मालासेजिया’ नामक यिस्ट (ढुसी), जसले टाउकोको छालामा जलन गराएर छालाका कोषहरूको अस्वाभाविक वृद्धि गराउँछ
  • पर्याप्त मात्रामा कपाल नधुनु, जसले गर्दा छालाका मृत कोषहरू जम्मा भई चिलाउने र पत्र बन्ने गर्छ
  • आवश्यकताभन्दा धेरै कपाल धुनु, जसले टाउकोको छालालाई अत्यधिक सुक्खा बनाइदिन्छ
  • धेरै पटक वा जोडले कपाल कोर्नु, जसका कारण संवेदनशील छालामा घर्षण पैदा हुन्छ
  • कपालमा प्रयोग गरिने कस्मेटिक उत्पादनहरूको नकारात्मक असर (कन्ट्याक्ट डर्मेटाइटिस), जसले छाला चिलाउने र पोल्ने बनाउँछ
  • घामको किरणबाट हुने असर
  • टोपीको अत्यधिक दबाब पर्नु
  • आवश्यक पोषक तत्त्वको कमी भएको खानपान
  • धुलो वा फोहोरको सम्पर्कमा आउनु

केही अज्ञात कारणहरूले गर्दा कतिपय मानिसहरूमा अरूभन्दा चाँडो चाया पर्ने सम्भावना रहन्छ। उदाहरणका लागि, महिलाको तुलनामा पुरुषहरूमा चायाको समस्या बढी देखिन्छ।

dry-scalp-vs-dandruff-signs-causes-and-solutions

किशोरावस्थामा प्रवेश गर्दा यसका लक्षणहरू बढी देखिने भए पनि चाया जुनसुकै उमेरमा पनि पर्न सक्छ। अत्यधिक चिल्लो कपाल भएका व्यक्तिहरू वा पार्किन्सन्स, एचआईभी जस्ता रोग लागेका एवम् रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर पार्ने औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिहरू यसको उच्च जोखिममा रहन्छन्।

चायाका लक्षणहरू

छालाका मसिना पत्रहरू झर्नु र टाउको चिलाउनु चायाका प्रमुख लक्षण हुन्। सामान्यतया चिल्ला पत्रहरू कपाल र काँधमा खस्ने गर्दछन्। हावा सुक्खा हुने शरद र हिउँद ऋतुमा यो समस्या झनै बढ्ने गर्छ।

चायाका प्रमुख लक्षणहरू निम्न हुन्:

  • चिल्ला पत्रहरू झर्नु
  • टाउको अत्यधिक चिलाउनु
  • टाउकोको छालामा रातो वा चिलाउने दाग देखिनु (कहिलेकाहीँ अनुहारमा समेत देखिन सक्छ)
  • आँखीभौँमा चाया पर्नु
  • कपाल झर्नु
  • अनुहारको छालामा सुक्खा पत्रहरू देखिनु

चायाबाट कसरी मुक्ति पाउने?

चिकित्सकको सिफारिसमा वा सोझै औषधि पसलबाट पाइने सामान्य औषधिहरूले चाया हटाउन मद्दत गर्न सक्छन्। विज्ञहरू प्रायः चाया प्रतिरोधी स्याम्पु र टाउकोको विशेष हेरचाह गर्ने सल्लाह दिन्छन्।

microscope-on-dry-scalp-dandruff

‘अमेरिकन एकेडेमी अफ डर्मेटोलोजी एसोसिएसन’ (एएडी) ले यसका लागि निम्न उपायहरू अपनाउन सुझाव दिएको छ:

१. निर्देशन पालना गर्ने: 

बजारमा विभिन्न प्रकारका चाया प्रतिरोधी स्याम्पुहरू पाइन्छन्। ती सबैको प्रयोग गर्ने तरिका फरक-फरक हुने भएकाले उत्पादनमा उल्लिखित निर्देशन ध्यानपूर्वक पढ्नुपर्छ। स्याम्पु लगाएपछि केही बेर टाउकोमै राखेर पखाल्ने हो वा तुरुन्तै पखाल्नुपर्ने हो भन्ने विषयमा स्पष्ट हुनुपर्छ।

२. छाला र कपालको प्रकृति अनुसार हेरचाह गर्ने:

घुम्रेको, बाक्लो वा खस्रो कपाल भएका व्यक्तिहरूले आवश्यकता अनुसार मात्र कपाल धुनुपर्छ र चायाको स्याम्पु हप्तामा एक पटक मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ। यस्ता स्याम्पुले कपाललाई सुक्खा बनाइदिने सम्भावना रहन्छ। त्यस्तै, मसिनो वा सिधा कपाल भएका व्यक्तिहरूले दैनिक कपाल धुनुका साथै हप्तामा दुई पटक चायाको स्याम्पु प्रयोग गर्नुपर्ने हुन सक्छ। यसका लागि छाला रोग विशेषज्ञसँग परामर्श लिएर आफ्नो कपाल र छाला सुहाउँदो उत्पादन छनोट गर्नु सबैभन्दा उत्तम उपाय हो।

Adobe_Stock_1035128043_27a43caaba

केही सामान्य स्याम्पुहरू चिकित्सकको सिफारिस बिना नै किन्न सकिन्छ भने कडा औषधि मिसाइएका स्याम्पुका लागि चिकित्सकको प्रेस्क्रिप्सन आवश्यक पर्छ। यस्ता स्याम्पुमा चायाको पत्रलाई खुकुलो पार्ने वा ‘मालासेजिया’ नामक ढुसीको वृद्धि रोक्ने तत्त्वहरू समावेश हुन्छन्:

  • केटोकोनाजोल (Ketoconazole)
  • सेलेनियम सल्फाइड (Selenium sulfide)
  • कोल टार (Coal tar)
  • जिङ्क पाइरिथियोन (Zinc pyrithione)

यद्यपि, एएडीले ‘कोल टार’ युक्त स्याम्पु प्रयोग गर्दा विशेष सावधानी अपनाउन सचेत गराएको छ। यस्तो स्याम्पुले हल्का रङको कपालको रङ उडाउन सक्छ र टाउकोको छालालाई घामप्रति बढी संवेदनशील बनाउँछ। यसको प्रयोग गर्दा घामबाट जोगिन विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

चाया हटाउने घरेलु उपायहरू

home-remedies-dandruff-cure

औषधियुक्त उपायहरू अपनाउनुअघि प्राकृतिक घरेलु विधि प्रयोग गर्न चाहनेहरूका लागि निम्न उपायहरू उपयोगी मानिन्छन्:

  • बेकिङ सोडा: नुहाउँदा बेकिङ सोडा टाउकोको छालामा बिस्तारै दल्ने र केही मिनेटपछि पखाल्ने।
  • एप्पल साइडर भिनेगर : एक चौथाइ कप भिनेगरमा त्यति नै मात्रामा पानी मिसाउने। यसलाई कपालमा लगाएर १५ मिनेटदेखि १ घण्टासम्म राख्ने र त्यसपछि पखाल्ने। यो विधि हप्तामा दुई पटक गर्न सकिन्छ।
  • नरिवलको तेल: ३ देखि ५ चम्चा नरिवलको तेल टाउकोको छालामा राम्ररी दलेर १ घण्टासम्म राख्ने। त्यसपछि स्याम्पु लगाएर कपाल सफा गर्ने।
  • कागतीको रस: २ चम्चा कागतीको रस टाउकोमा दलेर पखाल्ने। त्यसपछि १ कप पानीमा थप १ चम्चा कागतीको रस घोलेर फेरि टाउकोमा लगाउने। यो प्रक्रिया दैनिक रूपमा गर्न सकिन्छ।
  • घिउकुमारी (एलोभेरा): कपाल धुनुअघि टाउकोको छालामा ताजा एलोभेरा दल्ने।
  • जैतुनको तेल (ओलिभ ओयल): टाउकोको छालामा १० थोपा जैतुनको तेल लगाएर मालिस गर्ने। सावर क्याप लगाएर रातभर त्यत्तिकै छोड्ने र बिहान उठेर स्याम्पुले कपाल धुने।

सावधानी: यस्ता घरेलु उपायहरूलाई पर्याप्त वैज्ञानिक अनुसन्धानले पुष्टि नगरेकाले प्राकृतिक वस्तुहरूबाट पनि कसैकसैलाई एलर्जी हुन सक्छ। त्यसैले कुनै पनि नयाँ वस्तु पूरै टाउकोमा लगाउनुअघि छालाको सानो भागमा लगाएर कम्तिमा २४ घण्टासम्म असर हेर्नु उपयुक्त हुन्छ।

चाया र सुक्खा छालाबिचको भिन्नता

दुवै अवस्थामा टाउको चिलाउने र पत्र उप्किने भएकाले चाया र सुक्खा छालाबीचको फरक छुट्याउन कठिन हुन सक्छ। चाया ‘सेबोरिक डर्मेटाइटिस’ सँग सम्बन्धित हुन्छ भने सुक्खा छाला चाहिँ शरीरमा पानीको कमी हुनुसँग सम्बन्धित रहन्छ।

पर्याप्त मात्रामा तरल पदार्थ नपिउँदा वा कपालमा प्रयोग गरिने उत्पादनहरूले छालाको प्राकृतिक तेल नष्ट गर्दा छाला सुक्खा हुन पुग्छ। चिसो र सुक्खा हावापानी भएको ठाउँमा बस्ने मानिसहरूमा यो समस्या झनै बढी देखिन्छ। सुक्खा छालाको उपचारका लागि रसायन कम भएको र छालाको चिस्यान जोगाउने खालको हल्का, औषधिरहित स्याम्पु प्रयोग गर्नु प्रभावकारी हुन्छ।

oils-for-dandruff_dI6mVQeBT5.webp

चाया रोकथामका उपायहरू

केही स्वस्थ बानीहरू अपनाएर चायाको समस्या घटाउन वा रोकथाम गर्न सकिन्छ:

  • सरसफाइमा ध्यान दिने: चिलाएको बेलामा पनि टाउकोमा हात लैजाने वा कन्याउने बानी नियन्त्रण गर्नुपर्छ। कन्याउँदा जलन बढ्नुका साथै छालामा फोहोर पसेर समस्या झन् बल्झिन सक्छ।
  • सन्तुलित रूपमा स्याम्पु गर्ने: टाउकोको अतिरिक्त तेल हटाउन स्याम्पु पर्याप्त हुन्छ, तर कपालमा धेरै थरीका कस्मेटिक उत्पादनहरू प्रयोग गर्नुहुँदैन। यसले छालामा जलन निम्त्याउँछ।
  • तनाव कम गर्ने: मानसिक तनावले गर्दा कतिपय मानिसहरूमा चायाको समस्या अत्यधिक बढ्छ। तनावले सोझै मालासेजिया ढुसी उत्पन्न नगरे पनि यसले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर बनाइदिन्छ, जसका कारण ढुसी सजिलै फस्टाउँछ। त्यसैले तनावमुक्त रहन योग, ध्यान वा हिँडडुल गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। कुन परिस्थितिले तनाव बढायो र त्यसले चायामा कस्तो असर गर्‍यो भन्ने कुराको टिपोट राखेर भविष्यमा त्यस्ता तनावका स्रोतहरूबाट बच्न सकिन्छ।
  • ताजा हावा लिने: ताजा र खुला हावामा समय बिताउँदा टाउकोको छालामा अतिरिक्त तेल जम्न नपाउने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
  • टाउको मालिस गर्ने: नियमित रूपमा हल्का हातले टाउको मालिस गर्दा पनि चायाका लक्षणहरू कम गर्न मद्दत पुग्छ।
  • कपाल कोर्ने: कपाल हल्का ओभानो भएको बेला दिनमा कम्तिमा दुई पटक कपाल कोर्नुपर्छ।
  • घामबाट जोगिने: हानिकारक परावैजनी (यूभी) किरणबाट टाउकोको छालालाई जोगाउन चौडा किनारा भएको टोपी लगाउन एएडीले सुझाव दिएको छ। छालामा घर्षण नहोस् भन्नका लागि धेरै कसिलो टोपी लगाउनुहुँदैन।

चिकित्सकको सल्लाह कहिले लिने?

सामान्य चायाको समस्या बजारमा पाइने स्याम्पु र जीवनशैलीमा सुधार ल्याएरै निको पार्न सकिन्छ। तर, टाउको चिलाउनुको एक मात्र कारण चाया नहुन पनि सक्छ। यदि चाया निकै जिद्दी छ वा असाध्यै चिलाउँछ भने त्यो सोरायसिस, एक्जिमा वा कुनै गम्भीर ढुसी सङ्क्रमण हुन सक्छ।

यदि चिलाउने समस्या कम भएन, टाउकोको छाला सुन्नियो वा रातो भयो, स्याम्पु प्रयोग गर्दा पनि सुधार आएन, छालाको रङ बदलिँदै अनुहार वा अन्य भागमा पत्र फैलिन थाल्यो अथवा चिलाउने समस्याले दैनिक जीवनमै बाधा पुर्‍यायो भने तुरुन्तै छाला रोग विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ।

कहिलेकाहीँ यस्ता लक्षणहरू ‘एक्टिनिक केराटोसेस’ वा टाउकोको दाद (टिनिया क्यापिटिस) जस्ता गम्भीर स्वास्थ्य समस्याका सङ्केत पनि हुन सक्छन्। सही उपचारका लागि समयमै स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु नै बुद्धिमानी हुन्छ।

हेल्थ लाइन