भ्यान गगको ‘स्टारी नाइट’माथि वैज्ञानिक अनुसन्धान

सियोल । प्रख्यात डच चित्रकार भिन्सेन्ट भ्यान गगको चित्र ‘द स्टारी नाइट’ केवल कल्पनाको उपज नभई वास्तविक आकाशीय दृश्यबाट प्रेरित भएको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन् ।

दक्षिण कोरियाका अनुसन्धानकर्ताले चित्रमा देखिएका तारा, चन्द्रमा र शुक्र ग्रहको अवस्थिति सन् १८८९ जुलाई २२ को बिहानको आकाशसँग मिल्दोजुल्दो रहेको निष्कर्ष निकालेका छन् ।

सन् १८८९ मा बनाइएको यो चित्रलाई लामो समयदेखि कलाकारको कल्पना, स्मृति र फ्रान्सको सेन्ट–रेमीस्थित मानसिक स्वास्थ्य संस्थाको कोठाबाट देखेका दृश्यहरूको समायोजनका रूपमा लिइँदै आइएको थियो । तर दक्षिण कोरियाली अन्तरिक्ष विज्ञान कम्पनी एसएलएलएबी र सिओलस्थित क्युङ ही विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताले चित्रमा देखिएको आकाश वास्तविक खगोलीय अवस्थासँग मेल खाने सम्भावना औँल्याएका छन् ।

अध्ययन ‘साइन्टिफिक रिपोट्र्स’ नामक जर्नलमा प्रकाशित भएको हो । अनुसन्धानकर्ताले भ्यान गगको अर्को चित्रलाई आधार बनाएर ‘द स्टारी नाइट’मा देखाइएको पहाडी भूभाग पहिचान गरेका थिए । उनीहरूले त्यो स्थान फ्रान्सको सेन्ट–रेमीस्थित आश्रमको दक्षिणपश्चिममा रहेको अनुमान गरेका छन् । भ्यान गगले त्यहाँ १२ महिना बिताएका थिए र त्यही अवधिमा चित्र बनाएका थिए ।

अनुसन्धानकर्ताले उक्त पहाडी स्थानबाट सन् १८८९ जुलाई २२ को बिहानको आकाश कस्तो देखिन्थ्यो भन्ने कम्प्युटर सिमुलेसन तयार पारे । त्यसमा चन्द्रमा र शुक्र ग्रह आकाशका विपरीत कुनामा देखिएका थिए । चन्द्रमा माथिल्लो दायाँ भागमा र शुक्र ग्रह तल्लो बायाँ भागमा थियो । यी दुईबिच वृष राशि (टेरियस) मा पर्ने हायडिज तारागुच्छ थियो, जसका पाँच चम्किला ताराले ‘भी’ आकार बनाउँछन् ।

चित्रमा पनि चन्द्रमा माथिल्लो दायाँतिर र शुक्र ग्रह बिचको बायाँ भागमा देखिन्छन् । अनुसन्धानकर्ताले चित्रमा रहेका पाँच ताराको सापेक्षिक अवस्थिति र हायडिज तारागुच्छको अवस्थिति तुलना गर्न विशेष गणितीय विधि प्रयोग गरेका थिए । यसले स्थान, आकार र घुमाइका भिन्नता हटाएर ताराहरूको समग्र आकृति तुलना गर्न मद्दत गर्छ ।

अध्ययनका प्रमुख लेखक तथा खगोलशास्त्री एलियाह जङ–ह्युन किमका अनुसार चित्रकारले ताराहरूलाई वास्तविक आकार वा दिशामै उतार्न आवश्यक छैन । त्यसैले चित्रमा तारागुच्छ ठुलो, सानो वा केही ढल्किएको देखिन सक्छ । अनुसन्धानकर्ताको निष्कर्षमा चित्रले आकाशीय दृश्य पूरै कल्पना गरेको नभई वास्तविक अवस्थालाई कलात्मक रूपमा विस्तार गरेको हुन सक्छ ।

• चित्र बनाइएको मितिबारे नयाँ प्रश्न

न्यूयोर्कस्थित म्युजियम अफ मोडर्न आर्टमा रहेको ‘द स्टारी नाइट’ सन् १८८९ जुनको मध्यतिर बनाइएको मानिन्छ । कला इतिहासकारहरूले भ्यान गगले जुन १८ आसपास आफ्ना भाइ थियोलाई लेखेको पत्रका आधारमा उक्त मिति तय गरेका थिए । पत्रमा उनले ताराले भरिएको आकाशको नयाँ अध्ययन गरेको उल्लेख गरेका थिए ।

तर अनुसन्धानकर्ताका अनुसार जुनको मध्यतिर चन्द्रमा लगभग पूर्ण आकारको थियो, जबकि चित्रमा चन्द्रमा हँसियाजस्तो देखिन्छ । सूर्य नयाँ राशिमा प्रवेश गर्दै गरेकोले त्यस समयको ग्रीष्मकालीन बिहानको आकाशमा प्रभावशाली ताराहरू उदाउने अवस्था पनि थिएन । जुलाई २२ आसपास भने हायडिज तारागुच्छ शुक्र ग्रहसँगै पूर्वमा उदाउँथ्यो र चन्द्रमाको आकार चित्रमा देखिएजस्तै थियो ।

यसले चित्र निर्माणको समयबारे नयाँ बहस जन्माएको छ । अनुसन्धानकर्ताले भ्यान गगले जुनमा चित्रको अवधारणा बनाएको तर जुलाई २२ पछि त्यसलाई पूरा गरेको हुन सक्ने सम्भावना प्रस्तुत गरेका छन् । चित्रमा ताराहरूका लागि ठाउँ पहिले नै खाली राखेर पछि रंग भरिएको हुन सक्ने पुरानो परीक्षणले पनि आकाशको बनावट योजनाबद्ध रूपमा तयार गरिएको सङ्केत गरेको उनीहरूको भनाइ छ ।

भ्यान गगलाई जुलाईको मध्यतिर मानसिक रूपमा बिरामी परेको र त्यसपछि केही सातासम्म चित्र बनाउन नसकेको मानिँदै आएको थियो । तर अनुसन्धानकर्ताले फ्रान्सेली तथा डच भाषाका पुराना पत्र र तत्कालीन मौसमसम्बन्धी अभिलेख पुनः अध्ययन गर्दा उक्त बिमार जुलाईको अन्त्यतिर भएको र एक–दुई दिनमै निको भएको हुन सक्ने बताएका छन् । यस्तो भएमा उनले जुलाईमा आकाश अवलोकन गर्न र चित्रमा काम गर्न पाएको सम्भावना रहन्छ ।

यद्यपि, अनुसन्धानकर्ताको निष्कर्षलाई सावधानीपूर्वक व्याख्या गर्नुपर्ने विज्ञहरूले बताएका छन् । चीनको सियामेन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक योङसियाङ हुआङले खगोलीय गणना, ऐतिहासिक मौसम अभिलेख र पत्रहरूको अध्ययनलाई जोड्ने अनुसन्धान रोचक भए पनि चित्रमा देखिएका ताराको अवस्थिति मात्रका आधारमा ठ्याक्कै मिति निर्धारण गर्नु कमजोर आधार हुन सक्ने बताएका छन् ।

उनका अनुसार ‘भ्यान गग पोस्ट–इम्प्रेसनिस्ट कलाकार थिए, क्यामेरा होइनन् । कलाकारले सौन्दर्य, भावना र शैलीका कारण वास्तविक दृश्यलाई परिवर्तन गर्न सक्छन् ।’ अनुसन्धानमा प्रयोग गरिएका १९औँ शताब्दीका मौसम अभिलेख पनि आधुनिक मापदण्डअनुसार व्यवस्थित र पूर्ण नहुन सक्छन् ।

अनुसन्धानले भ्यान गगले चित्र कहिले बनाउन सुरु गरे वा पछि त्यसमा फेरि काम गरे कि गरेनन् भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन सकेको छैन । थप ऐतिहासिक मौसम अभिलेख र कलाकारका पत्रहरू भेटिएमा चित्रको निर्माण समय अझ स्पष्ट हुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताको भनाइ छ ।