ट्रम्पले इरानलाई ‘अन्तिम मौका’ भन्दै दिए चेतावनी, होर्मुज खुलाउने प्रयासमा ओमान पनि सक्रिय

तेहरान । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानलाई अमेरिकासँग सम्झौता गर्ने ‘अन्तिम मौका’ रहेको चेतावनी दिएका छन्। तर उनले तेहरानसँग वार्ताका लागि आफू कुनै समयसीमाको दबाबमा नरहेको पनि बताएका छन्।

यसैबीच इरानले अमेरिकासँग वार्ता भइरहेको दाबी अस्वीकार गर्दै ओमानसँग होर्मुज जलडमरूमध्यबाट जहाजलाई सुरक्षित रूपमा आवतजावत गराउने अस्थायी मार्गबारे छलफल भइरहेको जनाएको छ। यसले वासिङ्टन र तेहरानबीच कूटनीतिक समाधानको दाबी र वास्तविक वार्ताको अवस्थाबिच ठुलो अन्तर देखाएको छ।

सोमबार ह्वाइट हाउसमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै ट्रम्पले इरानलाई राम्रो सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्ने अन्तिम अवसर दिन आफू तयार रहेको बताए।

“धेरै देशहरूले फोन गरे। उनीहरू सबैले अन्तिम मौका दिन चाहेका थिए। यो अन्तिम मौका हो,” ट्रम्पले भने।

उनले यसअघि धम्की दिइएका इरानमाथिका सम्भावित आक्रमण फेरि स्थगित गरेपछि यस्तो अभिव्यक्ति दिएका हुन्। ट्रम्पका अनुसार खाडी क्षेत्रका सहयोगी मुलुकहरूको आग्रहमा आक्रमण रोकिएको हो।

तर इरानसँग वार्ताका लागि कुनै निश्चित समयसीमा नरहेको उनले स्पष्ट पारे। आफू पुनः राष्ट्रपतिको निर्वाचन नलड्ने भएकाले राजनीतिक समयसीमाले आफूलाई दबाब नदिएको उनको भनाइ थियो।

ट्रम्पले इरानमाथि पुनः सैन्य कारबाहीको संकेत गर्दै वार्ता असफल भए अझ कठोर कदम चालिने चेतावनीसमेत दिएका छन्। उनले इरानी नेतृत्वलाई ‘अविश्वसनीय रूपमा छलपूर्ण’ भन्दै वार्ताका विषयमा विरोधाभासी धारणा सार्वजनिक गरेको आरोप लगाएका छन्।

इरान भन्छ—अमेरिकासँग वार्ता भइरहेको छैन

तेहरानले भने ट्रम्पको दाबीलाई अस्वीकार गरेको छ।

इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बघाईका अनुसार इरान अहिले अमेरिकासँग प्रत्यक्ष वार्तामा छैन। उनका अनुसार तेहरानले ओमानसँग मात्र होर्मुज जलडमरूबाट जहाजको सुरक्षित र अस्थायी आवागमन सुनिश्चित गर्ने विषयमा छलफल गरिरहेको छ।

बघाईले अमेरिकाले यसअघि गरेका प्रतिबद्धता उल्लंघन गरेको आरोपसमेत लगाएका छन्। उनका अनुसार अमेरिकाले युद्धविरामसम्बन्धी आफ्ना प्रतिबद्धता पूरा नगरेको अवस्थामा तेहरानले वासिङ्टनसँग तत्काल नयाँ वार्ता अघि बढाउन विश्वास गर्ने आधार छैन।

ओमान लामो समयदेखि अमेरिका र इरानबिच अप्रत्यक्ष कूटनीतिक सम्पर्कको महत्त्वपूर्ण माध्यम रहँदै आएको छ। अहिलेको संकटमा पनि मस्कटले प्रत्यक्ष अमेरिका–इरान वार्ताको सम्भावित मध्यस्थको भूमिका खेल्न सक्ने देखिएको छ।

होर्मुज जलडमरू नै तत्कालीन मुख्य मुद्दा

अमेरिका र इरानबिचको विवादमा अहिले होर्मुज जलडमरू सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मुद्दामध्ये एक बनेको छ।

ट्रम्पले आइतबार आफूले इरानमाथि प्रस्तावित आक्रमण स्थगित गरेको घोषणा गर्दै होर्मुजसम्बन्धी ‘सम्झौता’ भएको र त्यसपछि आणविक विषयमा सम्झौता हुने दाबी गरेका थिए। उनले होर्मुजलाई चाँडै पूर्ण रूपमा खोल्न सकिने अपेक्षासमेत व्यक्त गरेका थिए।

तर इरानले त्यस्तो अमेरिका–इरान सम्झौता भएको पुष्टि गरेको छैन। बरु ओमानसँग सुरक्षित समुद्री मार्गबारे छलफल भइरहेको बताएको छ।

होर्मुज जलडमरूमध्य विश्वको प्रमुख ऊर्जा ढुवानी मार्ग हो। यस क्षेत्रमा तनाव बढ्दा विश्वव्यापी तेल आपूर्ति र मूल्यमा तत्काल असर पर्न सक्छ।

जहाजमाथि आक्रमणको जोखिम कायमै

कूटनीतिक प्रयास भइरहेका बेला होर्मुज आसपास व्यावसायिक जहाजमाथि सुरक्षा जोखिम भने घटेको छैन।

बेलायती समुद्री व्यापार सञ्चालन संस्था यूकेएमटीओ का अनुसार मंगलबार स्थानीय समयअनुसार एक कार्गो जहाजले अज्ञात प्रक्षेपास्त्रबाट प्रहार भएको भन्दै आपत्कालीन सन्देश पठाएको थियो। जहाज होर्मुज जलडमरूमध्यको दक्षिणी ओमानी क्षेत्रमा, अल खासाबबाट करिब ३७ किलोमिटर उत्तरपूर्वमा रहेको बेला घटना भएको बताइएको छ।

घटनामा कसको संलग्नता थियो भन्ने तत्काल स्पष्ट भएको छैन। पछिल्ला केही दिनमा ओमान आसपासका समुद्री क्षेत्रमा यस्ता घटनाहरू बढेको यूकेएमटीओको विवरणले देखाउँछ।

यसअघि पनि होर्मुज र आसपासको समुद्री क्षेत्रमा व्यावसायिक जहाजमाथि प्रक्षेपास्त्र तथा अन्य आक्रमणका घटनाहरू रिपोर्ट भएका थिए। त्यसैले इरान र ओमानबीच सुरक्षित समुद्री मार्गसम्बन्धी छलफलको प्रमुख उद्देश्य व्यावसायिक जहाजको आवागमनलाई जोखिमबाट जोगाउनु रहेको देखिन्छ।

साउदी तेल ट्यांकरले पनि मार्ग परिवर्तन गरे

क्षेत्रीय तनावको असर अन्य महत्त्वपूर्ण समुद्री मार्गमा पनि परेको छ।

जहाज ट्र्याकिङ तथ्यांकअनुसार साउदी अरबद्वारा सञ्चालित कम्तीमा छवटा तेल ट्यांकरले लाल सागर हुँदै जाने छोटो मार्ग छाडेर अफ्रिका वरिपरि लामो बाटो रोजेका छन्। यसले उनीहरूको यात्रामा कम्तीमा दुई साता थपिने अवस्था सिर्जना गरेको छ।

यमनका इरानसमर्थित हुथीहरूले लाल सागरको बाब अल-मन्देब जलडमरूमध्यमा साउदी जहाजलाई लक्षित गर्ने चेतावनी दिएका छन्। यसले होर्मुज संकटसँगै विश्वको अर्को महत्त्वपूर्ण ऊर्जा तथा व्यापारिक समुद्री मार्गमा पनि जोखिम बढाएको छ।

तेल बजार र अमेरिकी अर्थतन्त्रमा दबाब

इरान युद्धका कारण तेलको मूल्यमा आएको उतारचढाव अमेरिकी उपभोक्ताका लागि पनि महत्त्वपूर्ण विषय बनेको छ।

ट्रम्पले सोमबार अमेरिकी तेल कम्पनीहरू चेभ्रोन र एक्सनमोबिल लगायतले युद्धका कारण बढेको तेल मूल्यबाट ‘धेरै पैसा’ कमाइरहेको आरोप लगाए। उनले तेल कम्पनीहरूलाई उपभोक्ताका लागि खुद्रा मूल्य तत्काल घटाउन आग्रह गरे।

उनका अनुसार इरानसँगको युद्ध समाप्त भएपछि तेलको मूल्य ‘निकै तल झर्नेछ’।

अमेरिका र इरानबिचको तनाव तथा होर्मुजमा जहाज आवागमन अवरुद्ध हुने जोखिमले विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्ति र तेल बजारमा थप अनिश्चितता सिर्जना गरेको छ।

गाजाको अवस्था पनि क्षेत्रीय संकटसँग जोडिँदै

यसैबिच गाजामा इजरायली सैन्य कारबाही जारी छ। अमेरिकी प्रयासले इजरायललाई गाजामा आक्रमण रोक्न दबाब दिइरहेको भए पनि एक इजरायली अधिकारीले इजरायलले आफ्ना नागरिक र सैनिकमाथिको खतरा रोक्न सैन्य कारबाही जारी राख्ने बताएका छन्।

कतार, टर्की र इजिप्टले मध्यस्थका रूपमा सोमबार गाजामा जारी इजरायली कारबाहीको आलोचना गर्दै युद्धविराम सम्झौना पालना गर्न इजरायलमाथि दबाब दिन अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई आह्वान गरेका छन्।

यसले इरान–अमेरिका तनाव, होर्मुजको समुद्री संकट र गाजाको युद्ध अहिले एकअर्कासँग जोडिएका व्यापक मध्यपूर्वीय सुरक्षा संकटका रूपमा विकसित भइरहेको संकेत गरेको छ।

अबको निर्णायक प्रश्न

हालको अवस्थामा सबैभन्दा ठुलो अनिश्चितता अमेरिका र इरानबिच वास्तविक वार्ता सुरु हुन्छ कि हुँदैन भन्ने हो।

ट्रम्प तत्काल सम्झौताको सम्भावना रहेको बताइरहेका छन् भने तेहरानले अमेरिकासँग वार्ता भइरहेको नै अस्वीकार गरेको छ। ओमानसँग होर्मुजसम्बन्धी छलफल भने भइरहेको इरानले पुष्टि गरेको छ।

यसबिच समुद्री जहाजमाथि आक्रमणको जोखिम कायम रहनु र होर्मुज तथा बाब अल-मन्देब दुवै महत्त्वपूर्ण समुद्री मार्गमा असुरक्षा बढ्नुले कूटनीतिक समाधानको आवश्यकता झन् तीव्र बनाएको छ।

यदि होर्मुज जलडमरू सुरक्षित रूपमा खुलाउन सकियो भने विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा केही राहत आउन सक्छ। तर वार्ता असफल भएर अमेरिकाले फेरि सैन्य कारबाही अघि बढाएमा ऊर्जा आपूर्ति, तेलको मूल्य र मध्यपूर्वको क्षेत्रीय सुरक्षा संकट अझ गहिरिन सक्ने जोखिम रहेको छ।