ट्रम्पको नीतिले बढाउँदैछ विश्वव्यापी अस्थिरता

न्युयोर्क । विश्व नियन्त्रण बाहिर गइरहेको जस्तो देखिन्छ । विश्वका दुई प्रमुख युद्ध (इरान र युक्रेनमा जारी युद्ध) अब सीमित दायरामा छैनन् । विज्ञहरूले एआईका कारण मानव सभ्यता नै समाप्त हुन सक्ने ‘प्रलयकारी’ अवस्थाको चेतावनी दिइरहेका छन् । बढ्दो ऊर्जा मूल्यले असमानताबाट प्रभावित औद्योगिक अर्थतन्त्रलाई हल्लाइरहेको छ । बाढी, डढेलो र चरम गर्मीले जलवायु सङ्कटलाई झनै गम्भीर बनाइरहेका छन् ।

यसबिच तुलनात्मक स्थिरताका लागि लामो समयदेखि काम गर्दै आएका विश्वव्यापी संस्थाहरू कमजोर भइरहेका छन् । विश्व नेताहरू यसै साता भेला भएको संयुक्त राष्ट्रसंघ पनि लोकतन्त्र, मानव अधिकार र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगजस्ता आफ्ना मूल्य–मान्यतालाई शक्तिशाली नेताहरूले बेवास्ता गरिरहेका बेला प्रभावहीन देखिन थालेको छ ।

अब राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पतर्फ फर्कौं ।

मंगलबार संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा ट्रम्पले गर्ने वार्षिक सम्बोधन यस्तो समयमा हुँदैछ, जतिबेला महत्त्वपूर्ण मध्यावधि निर्वाचनअघि उनको लोकप्रियता घटिरहेको छ र उनी आफूले कहिल्यै लड्न नचाहेको युद्धमा फसेका छन् । तर ट्रम्पले अमेरिकाको शक्ति र प्रतिष्ठा कहिल्यै यति उच्च नरहेको दाबी गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार उनले विश्वमा शान्ति फैलाउन र आफ्ना पूर्ववर्तीहरूले समाधान गर्न नसकेका सङ्कट सम्बोधन गर्न अमेरिका सफल भएको दाबी गर्नेछन् ।

‘हाम्रो देशको फेरि सम्मान हुन थालेको छ । पहिलेभन्दा पनि बढी सम्मान गरिएको छ । म बैठकमा जाँदा सबै जना उठ्छन् । हाम्रा अघिल्ला राष्ट्रपतिका लागि उनीहरू उठ्दैनथे, उनीहरूलाई उनको मतलबै थिएन,’ ट्रम्पले यसै महिनाको सुरुवातमा भनेका थिए ।

तर विश्वका धेरै देशको धारणा भने फरक छ ।

अमेरिका फेरिएको छ

क्यानडाजस्ता परम्परागत सहयोगी र युरोपेली देशहरू आफ्नो पूर्वसुरक्षा प्रत्याभूतिकर्ता अमेरिका नै हुन थालेको चुनौतीबाट जोगिन आपसमा एकजुट हुन दौडिरहेका छन् । अमेरिकाप्रतिको विश्वास घटिरहेको छ । ‘अमेरिका फेरिएको छ,’ आफूलाई मध्यम शक्तिहरूलाई उत्तर–अमेरिकी प्रभुत्वपछिको युगका लागि संगठित गर्ने नेताका रूपमा प्रस्तुत गर्ने क्यानडाका प्रधानमन्त्री मार्क कार्नीले गत महिना भनेका थिए, ‘वासिङ्टनको आँधीलाई हामी नियन्त्रण गर्न सक्दैनौँ ।’

‘अमेरिका यस्तो अवस्थामा रहेको छ जहाँ अमेरिकासँग सबैभन्दा बलियो कार्ड छ, जुन अरू शक्तिसँग छैन’ भन्ने मूल दृष्टिकोण ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालको छ । ‘म जे चाहन्छु, गर्न सक्छु,’ उनले मार्चमा क्युबाबारे बोल्दा भनेका थिए । यो भनाइ उनको समग्र विश्वदृष्टिकोणको उदाहरण बनेको छ ।

वासिङ्टनको विदेश नीति अहिले राष्ट्रपतिको व्यक्तित्वको विस्तारजस्तो देखिन्छ । अनि धम्की र बल प्रयोगमार्फत भौतिक तथा रणनीतिक लाभ हासिल गर्ने प्रयास त्यसको विशेषता बनेको छ । गत सप्ताहन्त पनि उनले फक्स न्यूजसँग कुरा गर्दै इरानको ‘सम्पूर्ण राष्ट्रलाई ध्वस्त पार्ने’ सम्भावनाबारे विचार गरेका थिए ।

तर ट्रम्प अमेरिकालाई सर्वोच्च शक्तिका रूपमा हेर्छन् भने पनि अमेरिकी शक्ति अहिले पहिलेभन्दा कमजोर देखिन थालेको छ । ट्रम्पले इरानविरुद्ध प्रयोग गरेका सबै उपायका बाबजुद त्यहाँको शासन टिकिरहनुले उनको प्रभुत्वसम्बन्धी दाबीमाथि प्रश्न उठाएको छ ।

घट्दै गएको अमेरिकी मिसाइल प्रतिरोधी क्षमता र लामो समयदेखि परिचालनमा रहेको विमानवाहक युद्धपोतको जीर्ण अवस्था यस्तो युद्धका प्रतीक बनेका छन्, जसलाई ट्रम्पले केही सातामै समाप्त हुने बताएका थिए । तर अहिले त्यो युद्ध आठौँ महिनाको संघारमा पुग्दा अमेरिकी शक्तिका सीमाहरू उजागर भइरहेका छन् ।

ट्रम्पले परिवर्तनलाई पूर्णता दिए

विश्वभर आफू अत्यन्त लोकप्रिय रहेको ट्रम्पको विश्वासलाई विभिन्न जनमत सर्वेक्षणले स्विकार्दैनन् । यो अवस्था उनले अमेरिकाभित्र ‘स्वर्णयुग’ आएको दाबी गरिरहँदा घरेलु जनमतमा उनलाई पत्याउने दर निकै न्यून छ । अर्थात् अवस्थाले त्यस्तो देखाउँदैन ।

त्यसोभए वास्तविक अमेरिकी शक्ति अहिले कस्तो अवस्थामा छ ? करिब एक शताब्दी पुरानो द्विदलीय सहमति भत्काउने ट्रम्पका नीतिले गम्भीर विश्वव्यापी संकटलाई झनै तीव्र बनाइरहेका छन् कि ? अथवा, के उनी विश्व व्यवस्था टुक्रिँदै गएको र २०औँ शताब्दीको व्यवस्था समाप्त हुँदै नयाँ युग सुरु भएको ऐतिहासिक संक्रमणका परिणाम मात्र हुन् ?

२०१७ मा संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभामा पहिलोपटक सम्बोधन गर्दा ट्रम्पले पश्चिमी गठबन्धनको आधार नै हल्लाउने विदेश नीति प्रस्तुत गरेका थिए । ‘अमेरिकाको राष्ट्रपतिका रूपमा म सधैँ अमेरिकालाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नेछु । तपाईंहरू पनि आफ्ना देशका नेता भएकाले आफ्ना देशलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुहुन्छ र राख्नुपर्छ,’ उनले भनेका थिए ।

दोस्रो कार्यकालमा उनले यही परिवर्तनलाई अझ पूर्ण रूप दिएका छन् ।

उनले परम्परागत सहयोगीमाथि आलोचना गर्दै चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङ र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनजस्ता नेतासँग सम्बन्ध बढाएका छन् । सीलाई यसै साता वासिङ्टनमा स्वागत गर्ने तयारी छ ।

ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालले विशेषगरी पश्चिमी गोलाद्र्धमा साम्राज्यवादी शैलीको नीतिलाई पुनर्जीवित गरेको छ । भेनेजुएलाका पूर्व राष्ट्रपति निकोलास मादुरोलाई सत्ताबाट हटाएपछि र लोकतन्त्रको पक्षमा नरहेको शासनकी प्रमुख व्यक्तित्व डेल्सी रोड्रिगेजसँग सहकार्य गरेपछि भेनेजुएलाको तेल अमेरिकी भण्डारमा जाने गरी १०० वर्षे सम्झौताको तयारी भएको छ ।

भेनेजुएलामा प्राप्त सफलताले ट्रम्पमा यस्तो आत्मविश्वास बढायो कि अमेरिकाविरोधी इरानी शासनलाई पनि त्यसैगरी कमजोर पार्न सकिन्छ भन्ने विश्वास पैदा भयो । अहिले उनी आफूले जित्न वा छाड्न नसकेको पश्चिम एसियाको अर्को युद्धमा फसेका छन् ।

तेहरानले पनि मस्कोले युक्रेनबाट पाएको जस्तै पाठ अमेरिकालाई दिएको छ । आधुनिक ड्रोनकेन्द्रित युद्धले ठुलो शक्तिलाई पनि कमजोर बनाउन सक्छ भन्ने सबक सिकाइरहेको छ । युक्रेन र इरान दुवैले ठुलो क्षति बेहोरेका भए पनि उनीहरूले आफ्ना शक्तिशाली प्रतिद्वन्द्वीका सीमाहरू उजागर गरेका छन् ।

गत वर्ष ट्रम्पले २१औँ शताब्दीको भूराजनीतिको अर्को वास्तविकता पनि अनुभव गरे । चीनसँगको उनको व्यापार युद्ध त्यतिबेला रोकियो, जब बेइजिङले अमेरिकी प्रविधि र एआईमा अत्यधिक निर्भर अर्थतन्त्रका लागि आवश्यक दुर्लभ खनिजको निर्यात सीमित गरिदियो ।

परम्परागत अमेरिकी राष्ट्रपतिले साझा खतराविरुद्ध विश्वव्यापी गठबन्धन निर्माण गर्ने प्रयास गर्थे, तर ट्रम्पका भन्सार युद्ध र सार्वभौमिकतासम्बन्धी धम्कीले वासिङ्टनले आफ्नो प्रभाव बढाउन प्रयोग गर्दै आएको गठबन्धन प्रणालीमा कार्नीले भनेजस्तै ‘फाटो’ पैदा गरेको छ ।

ट्रम्पका कारण तेल, पेट्रोल र डिजेलको मूल्य बढेको युद्धले युरोप र प्रशान्त क्षेत्रका गठबन्धनलाई थप दबाबमा पारेको छ । युरोपमा अमेरिकी प्रशासनले परम्परागत राजनीतिक नेतृत्वमाथि आक्रमण गर्ने दक्षिणपन्थी जनवादी शक्तिलाई दिएको समर्थनले अविश्वास अझ बढाएको छ ।

‘अब त्यो कुकुरलाई फेरि विश्वास गर्न सकिँदैन’

ट्रम्पअघि अमेरिकी गठबन्धनहरू यसरी टुक्रिनु अकल्पनीयजस्तै थियो । तर सहयोगी राष्ट्रलाई आक्रोशित बनाउनु ट्रम्पका लागि क्षणिक घटना होइन । यो ‘मेक अमेरिका ग्रेट अगेन’ (मागा) आन्दोलनको दृष्टिकोणसँग जोडिएको उपलब्धि पनि हो । यो आन्दोलनले अमेरिकाको सुरक्षा छातामुनि बसेर महँगो कल्याणकारी राज्य निर्माण गर्ने सहयोगी राष्ट्रप्रति लामो समयदेखि असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै आएको थियो ।

यद्यपि युरोपेली देशहरूले आफ्नै रक्षा क्षमताका लागि गम्भीर रूपमा खर्च बढाउन थालेका छन्, जुन अमेरिकाका लागि रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन पनि हो ।

हिमनदी पग्लँदै जाँदा बढ्दो भूराजनीतिक चुनौतीबारे ट्रम्पको चिन्ता पनि आधारहीन थिएन । तर उनको आक्रामक शैलीले अमेरिकी शक्तिलाई कसरी कमजोर बनाउन सक्छ भन्ने कुरा पनि देखिन्छ । उदाहरणका लागि, यसै साता डेनमार्कको स्वायत्त क्षेत्र ग्रिनल्यान्डसँग हुने नयाँ सुरक्षा सम्झौता प्राप्त गर्न ट्रम्पले नाटो सदस्य डेनमार्कको सार्वभौम भूभागमाथि सैन्य आक्रमणको धम्की दिनुपर्ने आवश्यकता थिएन ।

यस्तो व्यवहारले वर्षौंसम्म अमेरिकी शक्तिलाई कमजोर बनाउन सक्ने जोखिम छ ।

ग्रिनल्यान्डकी राजनीतिज्ञ टिली मार्टिनुसनले वासिङ्टनप्रतिको विश्वास घटेको अवस्थालाई एउटा प्रभावशाली उदाहरणमार्फत व्याख्या गरेकी छन् । ‘यदि त्यो तपाईंको सबैभन्दा राम्रो, सबैभन्दा तेज र सबैभन्दा बलियो कुकुर हो, तर त्यो फर्केर तपाईंलाई टोक्छ भने तपाईंले त्यो कुकुरलाई फेरि कहिल्यै विश्वास गर्न सक्नुहुन्न,’ उनले बेलायतको च्यानल फोर न्युजसँग भनेकी थिइन् ।

तर अमेरिकाको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतामा आएको क्षयका लागि ट्रम्पमात्र जिम्मेवार छैनन् । उनको राजनीतिक उदय पनि यस शताब्दीको सुरुवातमा अफगानिस्तान र इराकमा भएका लामो युद्धप्रतिको असन्तुष्टिको प्रत्यक्ष परिणाम थियो । ती युद्धमा खर्बौं डलर खर्च भयो, हजारौँ युवा अमेरिकीको ज्यान गयो, अमेरिकी हवाई शक्तिको सीमितता देखियो र शीतयुद्धपछिको अमेरिकी अजेयताको छवि कमजोर भयो ।

तर ट्रम्पले आफूले विरासतमा पाएको विश्वलाई अन्त्यतर्फ धकेलेको कुरा पनि स्पष्ट छ । सम्भावित २०२८ का डेमोक्रेटिक राष्ट्रपति उम्मेदवार पिट बुटिजिजले यसै महिना ‘द एटलान्टिक फेस्टिभल’मा केही विश्व नेतासँग भएको कुराकानी उद्धृत गर्दै भनेका थिए, ‘पहिलोपटक तपाईंहरूले यस्तो गर्दा त्यो एउटा अपवाद थियो, तर अब यो एउटा प्रवृत्ति बनेको छ र हाम्रो देशले त्यसका लागि तयारी गर्नुपर्छ ।’

उनका अनुसार पुराना ढाँचा र संस्थाहरू अब पहिलेको अवस्थामा फर्किने छैनन् ।

ट्रम्प एआईको तीव्र विकास र त्यसले विश्व परिवर्तन गर्न सक्ने सम्भावनाका लागि जिम्मेवार छैनन् । चीनलाई अनपेक्षित रूपमा बलियो बनाउने केही अमेरिकी नीतिहरू अघिल्ला राष्ट्रपतिहरूले नै अपनाएका थिए । पुटिनको पश्चिमप्रतिको लामो समयदेखिको असन्तुष्टिको जरा शीतयुद्धको अन्त्यसम्म पुग्छ । ट्रम्प राष्ट्रपति बन्नुअघि नै जलवायु परिवर्तन भइरहेको थियो, यद्यपि उनी अझै त्यसलाई अस्वीकार गर्छन् । १९४० को दशकको एकताका पुस्ताको सम्झना कमजोर हुँदै गएपछि पश्चिमले त्यसपछिको विश्व कस्तो हुने भन्नेबारे पर्याप्त तयारी पनि गरेको थिएन ।

तर ट्रम्पको अस्थिर र तीव्र शैली अहिले उनी शासन गरिरहेको राजनीतिक युगको ऐना बनेको छ । यसले एकैपटक विश्वमा देखिएका अनेकौँ संकटलाई अझ तीव्र बनाउन सक्छ । र, यसले अमेरिकी शक्तिको दीर्घकालीन स्थायित्वबारे लामो समयदेखि उठिरहेका प्रश्नलाई अझ गम्भीर बनाइरहेको छ ।