दाउन्ने माइ मन्दिर: ऐतिहासिक, भौगोलिक तथा धार्मिक-पर्यटन अध्ययन

नवलपुर टुडे

२०८३ साउन २७ | मध्यान्ह ०४:०४ बजे

फाईल तस्बिर

– यादव घिमिरे

काठमाडौँ । “चुरे र महाभारत पर्वत शृङ्खलाको त्यो शीतल चुचुरो, जहाँ तराईको रापिलो हावा पहाडको चिसो ओससँग ठोक्किन्छ; र महेन्द्र राजमार्गमा गुड्ने प्रत्येक यात्रीको मन सुरक्षित यात्राको कामना गर्दै एउटा दिव्य शक्तिपीठ अगाडि पुगेर स्वतः नतमस्तक बन्छ—त्यो नै साक्षात् शक्ति र प्रकृतिको संगमस्थल नै दाउन्ने माइ मन्दिर हो।”

अवस्थिति तथा भौगोलिक पृष्ठभूमि

नेपालको लुम्बिनी प्रदेश अन्तर्गत नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्लाको विनयी त्रिवेणी गाउँपालिका वडा नं. २ मा अवस्थित दाउन्ने माइ मन्दिर देशकै एक अत्यन्तै प्रतिष्ठित शक्तिपीठ हो। साविकको दुम्कीबास गाविस वडा नं. ५ मा पर्ने यो पवित्र स्थल देशको आर्थिक तथा यातायातको मेरुदण्ड मानिने पूर्व-पश्चिम राजमार्गको बर्दघाट र दुम्कीबास खण्डको ठिक बीचमा अवस्थित छ। समुद्री सतहदेखि लगभग १,०३३ मिटरको मनमोहक उचाइमा रहेको दाउन्ने डाँडाको भूगोल आफैँमा विशिष्ट, जटिल र संक्रमणकालीन छ। यो क्षेत्र भौगर्भिक रूपमा नेपालको सबैभन्दा कान्छो र होचो पहाडी शृङ्खला चुरे तथा यसको ठिक उत्तरमा रहेको प्राचीन महाभारत पर्वत शृङ्खलाको संगमस्थलका रूपमा रहेको छ।

भौगोलिक मापदण्ड अनुसार चुरे र महाभारत दुवैको चरित्र यस भूगोलमा एकाकार भएको देखिन्छ। तराईको समथर भूभाग सकिने बित्तिकै सिधै उकालो र पहाडी चट्टान भएकाले यसको तल्लो भाग र फेदीले चुरेको विशेषता बोक्दछ। भू-गर्भविद्हरूका अनुसार दाउन्ने पहाडको तल्लो खण्ड चुरे जस्तै खुकुलो चट्टान, बालुवा र गेगरले बनेको छ, जसका कारण यहाँ वर्षायाममा सधैँ तीव्र भू-क्षय र पहिरोको जोखिम रहने गर्दछ। तर, १,०३३ मिटरको उचाइमा अवस्थित मन्दिरको मुख्य चुचुरोको भू-बनोट भने महाभारत पर्वत शृङ्खलाको जस्तो कडा र रूपान्तरित चट्टानद्वारा निर्मित छ। यसरी उचाइ र भू-बनोटका हिसाबले यो चुरेको अधिकतम सीमा र महाभारतको न्यूनतम आधार विन्दु जोडिने एक साझा केन्द्र हो।

यहाँको पर्यावरण र हावापानीमा पनि यो द्वैध विशेषता प्रष्ट देखिन्छ। पहाडको फेदीमा तराई र चुरेको विशेषता बोकेको उष्ण हावापानी पाइन्छ भने उकालो चढ्दै मन्दिर परिसर पुगेपछि महाभारत क्षेत्रको जस्तो उप-उष्ण, शीतल र ओसिलो हावापानी सुरु हुन्छ। मन्दिरको चारैतिर फैलिएको घना सदाबहार वन जङ्गल, जसलाई प्राचीन कालदेखि नै अमरवनका रूपमा चिनिन्छ, यसले मन्दिरको पर्यावरणलाई सधैँ स्वच्छ राखेको छ। यहाँको भिरालो धरातल, कडा चट्टानी भू-बनोट र डाँडाको काखबाट बग्ने साना-साना कञ्चन खोलाहरूले यस क्षेत्रको भौगोलिक विशिष्टतालाई अझ बढी प्रगाढ र रमणीय बनाएका छन्।

नामकरण र निर्माणको ऐतिहासिक धारणा

दाउन्ने भन्ने नामकरण र यहाँ मन्दिर निर्माणको प्रारम्भिक धारणाका पछाडि स्थानीय जनजिब्रो, इतिहास र लोककथाहरूको ठूलो भूमिका रहेको छ। प्राचीन कालमा यो क्षेत्र नितान्त जङ्गली र दुर्गम भएकाले वरपरका गोठालाहरू र दाउरा काट्न जाने स्थानीय बासिन्दाहरूले यस डाँडालाई आश्रयस्थल बनाउने गर्दथे। स्थानीय भाषामा दाउरा संकलन गर्ने वा दाउरा फ्याँक्ने ठाउँ भन्दाभन्दै यो शब्द बिस्तारै अपभ्रंश भएर दाउन्ने बन्न पुगेको बलियो जनविश्वास छ। अर्कोतर्फ, प्राचीन कालमा यस पहाडी जङ्गलको बीचमा प्राकृत रूपमा उत्पत्ति भएकी देवीको एउटा सानो थान वा शिला फेला परेपछि स्थानीय गोठाला र वन जङ्गलको रक्षाका लागि आरधना गर्न थालियो र पछि सोही स्थानलाई दाउन्ने माइ मन्दिर भनी पुकार्न थालियो।

ऐतिहासिक महत्त्व र पुरातात्विक प्रमाण

ऐतिहासिक दृष्टिकोणले हेर्दा यो क्षेत्र बाइसे-चौबिसे राज्यकालमा पाल्पा राज्यको अधीनमा रहेको थियो। सोह्रौँ शताब्दीका पाल्पाका शक्तिशाली राजा मणिमुकुन्द सेन प्रथमको शासनकालदेखि नै यस स्थानले धार्मिक मात्र नभएर सैन्य र रणनीतिक महत्त्व समेत पाएको देखिन्छ। विक्रम संवत १८६६ मा नेपालको राष्ट्रिय एकीकरण अभियान सम्पन्न भएपछि यो क्षेत्र औपचारिक रूपमा विशाल नेपाल अधिराज्यको अभिन्न अङ्ग बन्यो। ऐतिहासिक दस्तावेजहरू अनुसार विक्रम संवत १८८० मा प्रभाकर नामक एक साधकले यहाँको प्राचीन देवी थानलाई थप व्यवस्थित बनाएका थिए। पछि राणा शासनकालमा प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाले यस मार्गको यात्रा गर्ने क्रममा यहाँ पूजाआजा गरी धातुको बहुमूल्य मूर्ति चढाएको प्रमाण इतिहासमा अङ्कित छ। वि.सं. २०३२ मा पुरातत्व विभागले गरेको उत्खननका क्रममा मन्दिर आसपास तीनवटा प्राचीन शिलालेख फेला परेका थिए भने वि.सं. २०५३ को पुरातात्विक सर्भेमा प्राचीन मुद्राहरू फेला पर्नुले यस मन्दिरको प्राचीनता र ऐतिहासिक गरिमालाई वैज्ञानिक रूपमै प्रमाणित गरिदिएको छ।

मन्दिरको कलात्मक वास्तुकला

वास्तुकलाको दृष्टिले दाउन्ने माइको वर्तमान मुख्य मन्दिर परम्परागत नेपाली प्यागोडा अर्थात् छाने शैलीमा अत्यन्तै कलात्मक ढङ्गले निर्माण गरिएको छ। तीन तले यो मन्दिर निर्माण गर्दा नेपाली मौलिक वास्तुकलालाई बडो कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जहाँ काठ र धातुको उत्कृष्ट संयोजन देख्न सकिन्छ। मन्दिरको मुख्य गर्भगृहभित्र भगवती दुर्गा अर्थात् साक्षात् दाउन्ने माइको भव्य र तेजस्वी मूर्ति स्थापना गरिएको छ। मन्दिरको बाहिरी भागमा रहेका टुँडालहरू, ढोकाहरू र आँखिझ्यालहरूमा परम्परागत नेपाली हस्तकलाको प्रयोग गरी विभिन्न देवीदेवताका सुन्दर आकृतिहरू कुँदिएका छन्। मुख्य देवी मन्दिरको ठिक छेउमा एउटा सुन्दर शिवालय र गणेश मन्दिर समेत अवस्थित रहेका छन्। यसरी एउटै परिसरमा शक्ति र शिवको उपस्थिति हुनुले यो स्थान सनातन धर्मको शिव-शक्ति एकात्मकताको अनुपम केन्द्रका रूपमा प्रतिविम्बित भएको छ।

पौराणिक किम्बदन्तीहरू

दाउन्ने पहाड र यस मन्दिरसँग निकै रोचक पौराणिक तथा धार्मिक किम्बदन्तीहरू पनि जोडिएका छन्। विभिन्न पौराणिक शास्त्रहरूका अनुसार दाउन्ने डाँडालाई प्राचीन कालमा त्रिकुट पर्वत भनिन्थ्यो। यसै पवित्र क्षेत्रको तल्लो तटीय जङ्गलमा महर्षि वाल्मीकिले कठोर तपस्या गरेका थिए र सीता माताले वनवासको समयमा लव र कुशलाई जन्म दिएको क्षेत्र वाल्मीकि आश्रम पनि यसैको निकटवर्ती क्षेत्रमा पर्दछ। अर्कोतर्फ पाल्पाका राजा मणिमुकुन्द सेनकी कान्छी रानी लामो समयसम्म निको नहुने कडा रोगले ग्रसित हुँदा धेरै उपचार गर्दा पनि निको नभएपछि राजाले सपनामा दाउन्ने पहाडमा लुकेर रहेकी देवीको स्थापना गरी पूजाआजा गर्ने दिव्य आदेश पाएका थिए। राजाले सोही सपनाको निर्देशन बमोजिम यहाँ पूजा र थान स्थापना गरेपछि रानीको असाध्य रोग पूर्ण रूपमा निको भएको जनविश्वास अझै पनि जीवितै छ।

मन्दिरको सुन्दरता र धार्मिक आस्था

वर्तमान समयमा दाउन्ने माइ मन्दिरसम्मको पहुँच यातायातका साधनको विकासले गर्दा अत्यन्तै सुगम र सहज बनेको छ। नवलपुरको दुम्कीबास र बर्दघाट बजारबाट सडक खण्डमा चल्ने जुनसुकै सवारी साधन प्रयोग गरेर सहजै दाउन्ने बजार पुग्न सकिन्छ। राजमार्गबाट पैदल उकालो हिँडेर लगभग पन्ध्रदेखि तीस मिनेटको यात्रामा मन्दिर परिसरमा सहजै पुग्न सकिन्छ। प्राकृतिक सौन्दर्यको दृष्टिकोणले पनि यो क्षेत्र अनुपम छ। पहाडको अग्लो चुचुरो भएकाले यहाँबाट दक्षिणतर्फ फराकिलो तराईका हरिया फाँटहरू र उत्तरतर्फ आँखै अगाडि टल्कने सेता हिमशृङ्खलाहरूको दृश्यले जोकोही पर्यटकलाई मन्त्रमुग्ध बनाउँछ। यस मन्दिरप्रतिको धार्मिक आस्था नेपाली समाजमा निकै गहिरो र अटुट छ। वर्षको दुई पटक आउने पवित्र नवरात्र अर्थात् बडादसैँ र चैतेदसैँको समयमा यहाँ पशु बलिसहित विशेष महापूजाआजा हुने गर्दछ र ठूलो मेला लाग्छ। नयाँ सवारी साधन खरिद गर्दा वा लामो दूरीको यात्रामा निस्कँदा सुरक्षित यात्राको कामना गर्दै चालकहरूले गाडी रोकेर दाउन्ने माइको दर्शन गर्ने र आशीर्वाद लिने गहिरो परम्परा आज पनि उत्तिकै जीवन्त छ।

जातीय समन्वय र सांस्कृतिक विविधता

यो मन्दिर नेपाली समाजको जातीय सद्भाव र सांस्कृतिक विविधताको एक सुन्दर प्रतीक हो। ऐतिहासिक कालदेखि नै यस क्षेत्रमा मगर, गुरुङ, क्षेत्री, ब्राह्मण, र थारू समुदायले आपसी सद्भावका साथ मिलेर पूजाआजा र चाडपर्वहरू मनाउँदै आएका छन्। परम्परागत रूपमा के.सी. र रेग्मी खानदानहरूले मन्दिरको रेखदेख र मुख्य पूजारीको भूमिका निर्वाह गर्दै आएको लामो इतिहास छ। यो मन्दिर केवल हिन्दूहरूको मात्र आस्थाको केन्द्र नभएर बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि पनि माता मायादेवीको पवित्र विश्राम भूमिका रूपमा उत्तिकै पूजनीय र आदरणीय रहेकाले यस क्षेत्रमा हिन्दू-बौद्ध सांस्कृतिक समन्वयको एक अनुपम उदाहरण प्रष्ट रूपमा देख्न पाइन्छ। यसले नेपालको बहुसांस्कृतिक र बहुजातीय पहिचानलाई बलियो आधार प्रदान गरेको छ।

विकास, लगानी र धार्मिक पर्यटकीय सम्भावना

धार्मिक पर्यटकीय सम्भावनाका हिसाबले दाउन्ने माइ मन्दिर नेपालकै एक प्रमुख केन्द्र बन्ने प्रचुर क्षमता राख्दछ। नेपाल र भारतको खुला सिमानाका कारण सीमावर्ती भारतीय सहरहरूबाट बर्सेनि हजारौँको संख्यामा भारतीय धार्मिक पर्यटकहरू यहाँ आउने गर्दछन्। पूर्व-पश्चिम राजमार्ग भएर दैनिक हजारौँ यात्रीहरू ओहोरदोहोर गर्ने हुनाले, यसलाई एक प्रमुख पारगमन पर्यटन केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। विगतका वर्षहरूमा स्थानीय तहहरू, लुम्बिनी प्रदेश सरकार र मन्दिर व्यवस्थापन समितिको संयुक्त लगानी र प्रयासमा यहाँ करोडौँका पूर्वाधार विकासका कामहरू सम्पन्न भइसकेका छन्। भक्तजनहरूको सहजताका लागि निर्माण गरिएका पक्की सिँढी, फलामका रेलिङ, स्वच्छ खानेपानी, र ठाउँ-ठाउँमा बनाइएका विश्रामस्थलहरूले यहाँको भौतिक स्वरूपलाई निकै सुधारेका छन्। मन्दिरको माथिल्लो चुचुरोमा नेपाल टेलिकम र नेपाल टेलिभिजनका राष्ट्रिय टावरहरू निर्माण हुनुले पनि यस क्षेत्रको भौतिक र सञ्चार पूर्वाधार विकासमा ठूलो सहयोग पुगेको छ।

भविष्यमा गर्नुपर्ने सुधार र आसपासका गन्तव्यहरू

मन्दिरको ऐतिहासिक पुरातात्विक वास्तुकला र प्राकृतिक सुन्दरतालाई दीर्घकालीन रूपमा जोगाई राख्नका लागि केही कदमहरू तत्कालै चाल्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। विकासका नाममा आधुनिक सिमेन्ट र कङ्क्रिटको अनियन्त्रित प्रयोगलाई रोकेर मन्दिरको पुरानो शैली अर्थात् काठ र कलात्मक इँटालाई मात्र प्राथमिकता दिएर जीर्णोद्धार गरिनुपर्छ। दाउन्ने पहाड पहिरोको उच्च जोखिममा रहने भएकाले व्यापक रूपमा वृक्षारोपण र बायो-इन्जिनियरिङ प्रविधिको प्रयोग गरेर भू-क्षय नियन्त्रण गरिनु आवश्यक छ। दाउन्ने माइ मन्दिर पुग्ने पर्यटकहरूका लागि यसको आसपासमा रहेका कैलाश बाबा धाम, रामायणकालीन ऐतिहासिक स्थल वाल्मीकि आश्रम, पवित्र नदीहरूको सङ्गमस्थल त्रिवेणी धाम, चौधरी ग्रुपद्वारा निर्मित आधुनिक वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमूना शाश्वत धाम र गैँडाकोटमा अवस्थित मौलाकाली मन्दिर जस्ता गन्तव्यहरूले यस क्षेत्रको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक पर्यटनको सम्भावनालाई अझ मजबुत बनाएका छन्।

सन्दर्भ सामग्री

नेपाल सरकार (गृह मन्त्रालय): जिल्ला प्रशासन कार्यालय, नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व), जिल्लाको भौगोलिक रूपरेखा, प्रशासनिक विभाजन तथा धार्मिक स्थलहरूको आधिकारिक परिचय।
गणेश घिमिरे स्मृति ग्रन्थ, २०७८ (खण्ड:एक स्थान परिचय, पृष्ठ १६-१९)।
प्रगतिनगर गा.वि.स.मा मत्स्यपालन व्यवसाय २०५०: (एम.बि.ए., भिलेज प्रोफाइल, प्रथम खण्ड: भौगोलिक परिचय पृष्ठ १-४): यादव घिमिरे, त्रिभुवन विश्वविद्यालय, व्यवस्थापन केन्द्रीय शिक्षण विभाग र राष्ट्रिय विकास सेवा केन्द्र, कीर्तिपुर।
गोरखापत्र अनलाइन: पाल्पाका सेन राजाहरूको इतिहास, वास्तुकला र मन्दिरको तत्कालीन अवस्था सम्बन्धी प्रतिवेदन।
रातोपाटी अनलाइन: धार्मिक पर्यटनको केन्द्र बन्दै नवलपुरको दाउन्ने देवी मन्दिर।
विकिपिडिया (नेपाली): दाउन्ने देवी मन्दिर, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, नामकरण र भौगोलिक अवस्थिति सम्बन्धी खुला ज्ञानकोशको आधिकारिक प्रतिवेदन।
Wikipedia (English): Daunne Devi Temple,
पुरातत्व विभागद्वारा सन् १९७५ र १९९६ मा गरिएका पुरातात्विक उत्खनन, शिलालेख तथा प्राचीन मुद्राहरूको ऐतिहासिक अध्ययन प्रतिवेदन।
AroundUs Travel Guide: Daunne Devi Temple – Hindu and Buddhist Syncretism,
त्रिकुट पर्वतको पौराणिक गरिमा, महर्षि वाल्मीकिको तपस्या र शाक्यमुनि बुद्धकी माता मायादेवीको विश्राम सम्बन्धी धार्मिक तथा सांस्कृतिक लोककथाहरूको सङ्ग्रह।

लेखक: यादव घिमिरे