मेरी क्युरी : आधुनिक भौतिकशास्त्रकी आमा

मेरी क्युरी एक भौतिकशास्त्री, रसायनशास्त्री र विकिरण (रेडिएसन) को अध्ययनमा एक अग्रगामी व्यक्तित्व थिइन्। उनले आफ्ना पति पियरेसँग मिलेर पोलोनियम र रेडियम तत्त्वहरू पत्ता लगाइन्। सन् १९०३ मा, हेनरी बेक्रेलसँगै उनीहरूलाई भौतिकशास्त्रमा नोबेल पुरस्कार प्रदान गरियो । मेरीले सन् १९११ मा रसायनशास्त्रमा अर्को नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरिन्। उनले जीवनभर रेडियमका विभिन्न गुणहरूको पहिचान गर्दै र यसको उपचारात्मक सम्भावनाको खोजी गर्दै काम गरिन्। यद्यपि, रेडियोधर्मी पदार्थहरूसँगको कामले अन्ततः उनको ज्यान लियो र सन् १९३४ मा रगत सम्बन्धी रोगका कारण उनको मृत्यु भयो।

मेरी क्युरीको जन्म ७ नोभेम्बर १८६७ मा पोल्याण्डको वारसामा मार्या (मान्या) सालोमी स्कोलोडोस्काको रूपमा भएको थियो। पाँच सन्तानमध्ये कान्छी, उनका तीन दिदीहरू र एक दाजु थिए। उनका बुबा व्लाडिस्लाभ र आमा ब्रानिस्लावा दुवै शिक्षक थिए, जसले आफ्ना छोरालाई जस्तै छोरीहरूलाई पनि शिक्षा प्रदान गर्ने कुरा सुनिश्चित गरे।

उनको प्रतिभाको कदर गर्दै, उनलाई विदेशमा अध्ययन गर्ने पोलिस विद्यार्थीहरूका लागि दिइने अलेक्जान्ड्रोभिच छात्रवृत्ति प्रदान गरियो। यो छात्रवृत्तिले क्युरीलाई सन् १८९४ मा भौतिकशास्त्र र गणितीय विज्ञानमा डिग्री पूरा गर्न आवश्यक कक्षाको शुल्क तिर्न मद्दत गर्‍यो।

क्युरीका एक प्रोफेसरले उनलाई स्टिलको चुम्बकीय गुण र रासायनिक संरचना अध्ययन गर्न अनुसन्धान अनुदानको व्यवस्था गरिदिए। त्यही अनुसन्धान परियोजनाले उनको भेट पियरे क्युरीसँग गरायो, जो आफैँ एक कुशल अनुसन्धानकर्ता थिए। उनीहरूले सन् १८९५ मा विवाह गरे।

पियरेले क्रिस्टलोग्राफीको क्षेत्रमा अध्ययन गरे र पिजोइलेक्ट्रिक प्रभाव पत्ता लगाए, जुन निश्चित क्रिस्टलहरूलाई थिच्दा वा यान्त्रिक तनाव दिँदा विद्युतीय चार्ज उत्पन्न हुने प्रक्रिया हो। उनले चुम्बकीय क्षेत्र र विद्युत मापन गर्न धेरै उपकरणहरू पनि डिजाइन गरे।

जर्मन भौतिकशास्त्री विल्हेम रोन्टजेनको एक्स-रे र फ्रान्सेली भौतिकशास्त्री हेनरी बेक्रेलले युरेनियम नुनबाट निस्कने यस्तै ‘बेक्रेल किरणहरू’ बारे गरेको खोजको रिपोर्टले क्युरीलाई आकर्षित गर्‍यो। गोल्डस्मिथका अनुसार, क्युरीले दुई धातुका प्लेटमध्ये एउटामा युरेनियम नुनको पातलो तह लेपन गरिन्। त्यसपछि उनले आफ्ना पतिले डिजाइन गरेका उपकरणहरू प्रयोग गरेर युरेनियमबाट निस्कने किरणहरूको शक्ति मापन गरिन्। 

युरेनियम किरणहरूले दुई धातुका प्लेटहरू बिचको हावामा प्रहार गर्दा उत्पन्न हुने मधुरो विद्युतीय करेन्टलाई ती उपकरणहरूले पत्ता लगाए। उनले युरेनियम यौगिकहरूले पनि यस्तै किरणहरू उत्सर्जन गर्ने पाइन्। साथै, यौगिकहरू ठोस वा तरल जुनसुकै अवस्थामा भए पनि किरणहरूको शक्ति समान रहने कुरा उनले पत्ता लगाइन्।

क्युरीले थप युरेनियम यौगिकहरूको परीक्षण जारी राखिन्। उनले पिचब्लेन्ड नामक युरेनियमयुक्त कच्चा पदार्थमा प्रयोग गरिन् । उनले युरेनियम हटाइसक्दा पनि पिचब्लेन्डले शुद्ध युरेनियमभन्दा बढी शक्तिशाली किरणहरू उत्सर्जन गर्ने पाइन् । यसले कुनै पत्ता नलागेको तत्त्वको उपस्थितिलाई संकेत गरेको उनको अनुमान थियो।

मार्च १८९८ मा, क्युरीले आफ्ना निष्कर्षहरू एउटा मुख्य शोधपत्रमा लेखिन्, जहाँ उनले ‘रेडियोएक्टिभिटी’ शब्दको सिर्जना गरिन्। गोल्डस्मिथका अनुसार क्युरीले यस पत्रमा दुई क्रान्तिकारी अवलोकन गरेकी थिइन्: रेडियोएक्टिभिटी मापन गरेर नयाँ तत्त्वहरू पत्ता लगाउन सकिन्छ, र रेडियोएक्टिभिटी परमाणुको एक गुण हो।

क्युरी दम्पतीले ठूलो मात्रामा पिचब्लेन्डको परीक्षण गर्न सँगै काम गरे। उनीहरूले पिचब्लेन्डलाई यसका रासायनिक घटकहरूमा छुट्याउन नयाँ विधिहरू तयार गरे। मेरी क्युरी अक्सर आफू जत्तिकै अग्लो फलामको रडले ठूला भाँडाहरू चलाउँदै अबेर रातीसम्म काम गर्थिन्।

क्युरीहरूले दुईवटा रासायनिक घटकहरू– एउटा बिस्मुथजस्तो र अर्को बेरियमजस्तो रेडियोधर्मी भएको फेला पारे। सन् १८९८ को जुलाईमा, क्युरीहरूले आफ्नो निष्कर्ष प्रकाशित गरे: बिस्मुथजस्तो यौगिकमा पहिले पत्ता नलागेको रेडियोधर्मी तत्त्व थियो, जसलाई उनीहरूले मेरी क्युरीको जन्मभूमि पोल्याण्डको नाममा ‘पोलोनियम’ नाम दिए। 

उनले आफ्नो रेडियम इन्स्टिच्युटका लागि पैसा जुटाउन कडा मेहनत गरिन्। यद्यपि, सन् १९२० सम्ममा उनी स्वास्थ्य समस्याबाट पीडित भइन्, जुन सम्भवतः रेडियोधर्मी पदार्थहरूसँगको सम्पर्कको कारण थियो। ४ जुलाई १९३४ मा, क्युरीको एप्लास्टिक एनिमियाका कारण मृत्यु भयो ।

सोही वर्षको अन्त्यसम्ममा, उनीहरूले दोस्रो रेडियोधर्मी तत्त्व अलग गरे, जसलाई उनीहरूले ‘रेडियम’ (ल्याटिन शब्द ‘रेडियस’ अर्थात् किरणबाट) नाम दिए। सन् १९०२ मा, क्युरीहरूले शुद्ध रेडियम निकाल्न सफल भएको घोषणा गरे।

सन् १९०३ को जुनमा, मेरी क्युरी फ्रान्समा विद्यावारिधि शोधपत्रको बचाउ गर्ने पहिलो महिला बनिन्। सोही वर्षको नोभेम्बरमा क्युरी दम्पतीलाई, हेनरी बेक्रेलसँगै, ‘विकिरण प्रक्रिया’ को बुझाइमा योगदान पुर्‍याएबापत भौतिकशास्त्र तर्फको नोबेल पुरस्कार विजेता घोषणा गरियो। नोमिनेटिङ कमिटीले सुरुमा नोबेल विजेताका रूपमा महिलालाई समावेश गर्न आपत्ति जनाएको थियो, तर पियरे क्युरीले मूल अनुसन्धान आफ्नी श्रीमतीको भएको भन्दै जिद्दी गरे।

सन् १९०६ मा एक दुखद दुर्घटनामा पियरे क्युरीको मृत्यु भयो । बाटो काट्ने क्रममा उनी घोडाले तान्ने गाडीसँग ठोक्किएका थिए। पछि मेरी क्युरीले सोर्बोनको विज्ञान संकायमा जनरल फिजिक्सको प्रोफेसरको रूपमा पियरेको पद सम्हालिन् र उक्त भूमिका निर्वाह गर्ने उनी पहिलो महिला बनिन्।

सन् १९११ मा, पोलोनियम र रेडियम तत्वहरूको खोजका लागि मेरीलाई रसायनशास्त्रमा दोस्रो नोबेल पुरस्कार प्रदान गरियो। उनको नोबेल पुरस्कारको १०० वर्षको वार्षिकोत्सवको सम्मानमा, सन् २०११ लाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय रसायनशास्त्र वर्ष’ घोषणा गरिएको थियो।

रेडियोएक्टिभिटीमा उनको अनुसन्धान तीव्र हुँदै जाँदा, क्युरीका प्रयोगशालाहरू अपर्याप्त भए। गोल्डस्मिथका अनुसार, अस्ट्रिया सरकारले क्युरीलाई नियुक्त गर्ने मौकाको फाइदा उठाउँदै अत्याधुनिक प्रयोगशाला बनाइदिने प्रस्ताव गर्‍यो। क्युरीले रेडियोएक्टिभिटी अनुसन्धान प्रयोगशाला बनाउन पाश्चर इन्स्टिच्युटसँग सम्झौता गरिन्। सन् १९१४ को जुलाईसम्ममा, रेडियम इन्स्टिच्युट (हाल क्युरी इन्स्टिच्युट) लगभग तयार भइसकेको थियो।

सन् १९१४ मा प्रथम विश्वयुद्ध सुरु भएपछि, क्युरीले आफ्नो अनुसन्धान स्थगित गरिन् र युद्धमोर्चामा रहेका डाक्टरहरूका लागि मोबाइल एक्स-रे मेशिनहरूको व्यवस्था गरिन्।

युद्धपछि, उनले आफ्नो रेडियम इन्स्टिच्युटका लागि पैसा जुटाउन कडा मेहनत गरिन्। यद्यपि, सन् १९२० सम्ममा उनी स्वास्थ्य समस्याबाट पीडित भइन्, जुन सम्भवतः रेडियोधर्मी पदार्थहरूसँगको सम्पर्कको कारण थियो। ४ जुलाई १९३४ मा, क्युरीको एप्लास्टिक एनिमियाका कारण मृत्यु भयो । यो अवस्था बोन म्यारोले नयाँ रक्त कोषिकाहरू उत्पादन गर्न नसक्दा हुन्छ। 

इतिहासकार क्रेग नेल्सनले आफ्नो पुस्तक द एज अफ रेडियन्स (२०१४) मा उल्लेख गरेअनुसार उनको बोन म्यारोले प्रतिक्रिया दिन नसक्नुमा यो लामो समयदेखि विकिरणको सञ्चयले क्षतिग्रस्त भएको थियो ।

क्युरीलाई दक्षिणी पेरिसको सक्स कम्युनमा उनका पतिको छेउमा गाडियो। तर सन् १९९५ मा, उनीहरूको अवशेषलाई पेरिसको पन्थियनमा फ्रान्सका महान नागरिकहरूसँगै सारियो। सन् १९४४ मा पेरियाडिक तालिकाको ९६औँ तत्त्व पत्ता लागेपछि र त्यसको नाम क्युरियम राखिएपछि क्युरी दम्पतीले अर्को सम्मान प्राप्त गरे।