त्रिवि केन्द्रीय विभागमै विद्यार्थी अभाव
काठमाडौँ । २०१६ सालमा स्थापना भएको देशकै सबैभन्दा पुरानो त्रिभुवन विश्वविद्यालयका केही विभागमा पछिल्लो केही वर्षयता विद्यार्थी संख्या घट्दो क्रममा छ । त्रिवि अधिकारीहरूका अनुसार सेमेस्टर प्रणाली र ८० प्रतिशत हाजिरी अनिवार्य हुनुपर्ने लगायतका प्रावधानका कारण विद्यार्थी संख्या घटेको हो ।
भूगोल केन्द्रीय विभागमा कुनै समय स्नातकोत्तर तहको एउटै सेमेस्टरमा ७० जनासम्म विद्यार्थी हुन्थे । तर, अहिले स्नातकोत्तर प्रथम सेमेस्टरमा ४ जना मात्रै विद्यार्थी भर्ना भएका छन् । यस्तै, तेस्रो सेमेस्टरमा १४ जना र एमफिलमा ४ जना विद्यार्थी भर्ना भएको रेकर्ड छ ।
विभागका एक प्रमुखले प्राध्यापकहरूले विद्यार्थीलाई थेसिस (शोधपत्र) हेर्न पर्याप्त समय नदिने र शिक्षकको संख्या पनि पर्याप्त नरहेको गुनासो गरे ।
हाल त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्द्रीय क्याम्पसअन्तर्गत ३ हजारको हाराहारीमा मात्रै विद्यार्थी छन्, जबकि विगतका वर्षहरूमा १८ देखि २० हजारसम्म विद्यार्थी भर्ना हुने गर्थे । त्रिविको तथ्याङ्क अनुसार विसं २०७९/८० मा ५ लाख ८७ हजार ७१९ विद्यार्थी अध्ययनरत थिए । २०८०/८१ मा यो संख्या घटेर ५ लाख ३१ हजार ३९९ मा सीमित भयो भने २०८१/८२ मा ५ लाख ६१ हजार १७० पुगेको छ । यसरी हेर्दा २०७९/८० को तुलनामा अहिले समग्रमा २६ हजार ५४९ विद्यार्थी कम देखिन्छन् ।
त्रिवि इतिहास तथा संस्कृति केन्द्रीय विभागको पहिलो सेमेस्टरमा २६ जना, तेस्रो सेमेस्टरमा २८ जना र एमफिलमा १५ जना विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । यहाँ ७ जना शिक्षक कार्यरत छन् । वार्षिक परीक्षा प्रणाली हुँदा झन्डै १ हजार २०० विद्यार्थी भर्ना हुने समाजशास्त्र केन्द्रीय विभागमा हाल स्नातकोत्तर पहिलो सेमेस्टरमा ३० जना र तेस्रो सेमेस्टरमा १६ जना मात्र भर्ना भएका छन् । एमफिलतर्फ भने ३५ जना विद्यार्थी छन् । यस विभागमा १ प्राध्यापक, २ सहप्राध्यापक, ५ उपप्राध्यापक र ३ आंशिक शिक्षक कार्यरत छन् ।
हिन्दी केन्द्रीय विभागमा कुल १७ जना विद्यार्थी भर्ना भएका छन् । विभागकी प्रमुख श्वेता दीप्तिका अनुसार स्नातकोत्तरमा ८ जना, एमफिलमा ५ जना र पीएचडीमा ४ जना विद्यार्थी छन् । यहाँ ६ जना शिक्षक कार्यरत छन् । यस्तै, राजनीति शास्त्र केन्द्रीय विभागमा १५८ जना विद्यार्थी र ७ जना शिक्षक छन् ।
त्रिवि बौद्ध अध्ययन केन्द्रीय विभागकी प्रमुख उपप्राध्यापक डा. चन्द्रकला घिमिरेका अनुसार स्नातकोत्तरमा ६० जना, एमफिलमा ६० जना र पीएचडीमा २० जना विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । यस विभागमा ३ जना शिक्षक मात्र छन् । डा. घिमिरेले भनिन्, ‘बौद्ध दर्शन विविधीकृत विषय हो, तर यो पढाउने शिक्षकको संख्या निकै कम हुँदा सबैले सबै विषय पढाउनुपर्ने बाध्यता छ ।’
संस्कृत केन्द्रीय विभागमा ३ स्थायी र १ आंशिक शिक्षक कार्यरत रहँदा १५ जना विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । यस्तै, योगतर्फ १५० जना विद्यार्थी र ६ जना शिक्षक रहेको उपप्राध्यापक आकाश निलमले जानकारी दिए । त्रिवि मनोविज्ञान केन्द्रीय विभागमा भने केही सुधार देखिएको छ । यहाँ पहिलो सेमेस्टरमा ८१ र तेस्रो सेमेस्टरमा ७० जना विद्यार्थी भर्ना भएका छन्, जसमा औसत ५८ जना नियमित उपस्थित हुन्छन् । विभागका सूचना अधिकारी नोदनाथ त्रितालका अनुसार एमफिलमा गत वर्ष २४ जना भर्ना भएका थिए । त्रिताल भन्छन्, ‘मनोविज्ञानको माग समाजमा बढ्दो छ । यहाँ क्लिनिकल साइकोलोजी, स्कुल काउन्सिलिङ र संगठनात्मक व्यवहारजस्ता विषय पठनपाठन हुने भएकाले अन्य विभागको तुलनामा विद्यार्थीको आकर्षण बढी देखिएको हो ।’
स्नातकोत्तरमा अध्ययनरत विद्यार्थी नवीन उप्रेती सेमेस्टर प्रणाली र व्यावहारिक पक्षबीच सन्तुलन मिलाउनुपर्ने बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘रोजगारी र अध्ययनलाई सँगै लैजान चाहनेका लागि बिहानी वा बेलुकाको समयमा लचिलो कक्षा हुनुपर्छ । हाजिरीको बाध्यता र रिसर्च तथा इन्टर्नसिपका अवसर नहुँदा विद्यार्थीलाई गाह्रो भएको छ ।’
स्ववियू सभापति दीपकराज जोशीले उच्च शिक्षालाई रोजगारीसँग जोड्नुपर्नेमा जोड दिए । ‘शिक्षा विकेन्द्रीकरण भएकाले गाउँघरबाटै उच्च शिक्षा लिन सहज त भएको छ, तर विश्वविद्यालयबाट उत्पादित जनशक्ति समाजमुखी हुनुपर्छ,’ उनले भने ।
त्रिविका निमित्त रेक्टर प्रा.डा. शङ्करप्रसाद खनालले विद्यार्थीको प्राथमिकता परिवर्तन भएकाले मानविकी सङ्कायमा विद्यार्थी घटेको बताए । उनले भने, ‘विद्यार्थीहरू स्नातकपछि कार्यक्षेत्र (वर्क प्लेस) मा जान चाहन्छन्, त्यसैले ‘काम गर्दै पढ्दै’ गर्ने वातावरण सिर्जना गर्न आवश्यक छ ।’
त्रिवि विज्ञान तथा प्रविधि अध्ययन संस्थानका डिनसमेत रहेका खनालले विज्ञान सङ्कायमा भने विद्यार्थी संख्या नघटेको दाबी गरे । उनले थपे, ‘हाम्रा १३ ओटा विभागमा विद्यार्थी संख्या स्थिर छ; कुनै वर्ष थोरै घटबढ हुनु सामान्य हो ।’
