गर्मीमा खाना बिग्रिनबाट कसरी जोगाउने?

गर्मी महिनामा खानपिनका कुराहरू चाँडै बिग्रिन्छन्। खाना भण्डारणका साना-साना गल्तीहरूलाई बेवास्ता गर्दा फुड पोइजनिङ, झाडापखाला र पेटसँग सम्बन्धित समस्याहरू हुन सक्छन्।यस्तो अवस्थामा सही तरिकाले खाना भण्डारण गर्नु रोगहरूबाट बच्ने महत्त्वपूर्ण उपाय हो। त्यसैले आज हामी जान्नेछौँ, गर्मीमा खाना भण्डारणका आधारभूत नियमहरू के हुन्? कस्ता गल्तीहरूबाट बच्नुपर्छ? फरक-फरक खानेकुराहरूलाई कसरी स्टोर गर्ने?

गर्मीमा तापक्रम बढी हुने भएकाले ब्याक्टेरिया तीव्र रूपमा बढ्छन्। यसले खानामा विषालु तत्त्व बन्न सक्छ। सही भण्डारणले ब्याक्टेरियाको वृद्धिलाई ढिलो गर्न वा रोक्न सक्छ, जसले गर्दा खाना सुरक्षित रहन्छ।

गर्मीमा खाना चाँडै किन बिग्रिन्छ?

यसका लागि धेरै कारणहरू जिम्मेवार छन्:

• उच्च तापक्रमले ब्याक्टेरियाको वृद्धि बढाउँछ।
• गर्मीमा खानामा रहेको फ्याट (चिल्लो) तीव्र रूपमा अक्सिडाइज हुन थाल्छ, जसले गर्दा चिल्लो खानेकुराबाट गन्ध आउन थाल्छ।
• उच्च तापक्रमले प्रोटिन टुक्रिने प्रक्रियालाई तीव्र बनाउँछ। विशेषगरी दुध, दाल, मासु जस्ता प्रोटिनयुक्त खानामा यो प्रक्रिया छिटो हुन्छ, जसले गर्दा गन्ध फेरिन थाल्छ।
• गर्मीमा ह्युमिडिटी (ओसिलोपन) बढी हुन्छ, जसका कारण पकेको खाना, पाउरोटी र फलफूल जस्ता कुराहरूमा ढुसी र यीस्ट चाँडै फैलिन्छ।
• बारम्बार तापक्रम परिवर्तन हुँदा (जस्तै बाहिर निकाल्ने, फेरि फ्रिजमा राख्ने) खाना चाँडै बिग्रिन्छ।

गर्मीमा खाना भण्डारणका आधारभूत नियम

गर्मीमा खानालाई सुरक्षित, ताजा र स्वस्थ राख्न केही आधारभूत नियम अपनाउनु जरुरी छ:

• सही तापक्रम: फ्रिजको तापक्रम १ देखि ४ डिग्रीको बिचमा राख्नुहोस्। फ्रिजरलाई -१८ डिग्री वा सोभन्दा कममा राख्नुहोस्।
• स्टोरेज कन्टेनर: खानालाई हावा नछिर्ने (एयरटाइट) कन्टेनरमा राख्नुहोस्। खुला भाँडामा ब्याक्टेरिया बढ्छन्। सिसाका भाँडाहरू (ग्लास कन्टेनर) बढी सुरक्षित हुन्छन्। खाना राख्नुअघि भाँडालाई राम्ररी सुकाउनुहोस्।
• भण्डारणका नियम: पकेको खाना १ घण्टाभित्र फ्रिजमा राख्नुहोस्। फलफूल र तरकारी पखालेर मात्र फ्रिजमा राख्नुहोस्।
• फ्रिजका नियम: फ्रिजमा सामानहरू खाँदेर नराख्नुहोस्। हावा आउजाउ हुन दिनुहोस्। खुला गिलासमा पेय पदार्थ नराख्नुहोस्। खुला भाँडामा खाना नराख्नुहोस्। पानीको बोतल दिनहुँ सफा गर्नुहोस्। हरेक हप्ता फ्रिज सफा गर्नुहोस्।
• FIFO नियम: FIFO नियम (पहिले राखेको कुरा पहिले निकाल्ने) पालना गर्नुहोस्। जुन खाना पहिले बन्यो, त्यसलाई पहिले सकाउनुहोस्। बासी र ताजा खाना नमिसाउनुहोस्। फ्रिजमा राख्नुअघि मिति लेख्ने बानी बसाल्नुहोस्।
• पुनः तताउने: खाना बारम्बार नतताउनुहोस्। एकपटक तताएको खाना फेरि फ्रिजमा नराख्नुहोस्। जति खानु छ, त्यति मात्र तताउनुहोस्।
• संक्रमणबाट बचावट : काँचो र पकेको खाना छुट्टाछुट्टै राख्नुहोस्। मासु, माछा, अण्डा छुट्टै राख्नुहोस्। मांसाहारी कुरा काट्न छुट्टै चपिङ बोर्ड प्रयोग गर्नुहोस्।

खाना भण्डारण गर्दा कस्ता गल्ती गर्नुहुँदैन ?

अन्जानमा भएका साना-साना गल्तीले पनि गर्मीमा खाना छिटो बिग्रिन्छ। खाना भण्डारणका सामान्य गल्तीहरू:

• खाना लामो समयसम्म बाहिर राख्नु।
• खाना नछोपी राख्नु।
• तातो खाना सिधै फ्रिजमा राख्नु।
• फ्रिजमा धेरै सामान कोचेर राख्नु।
• बारम्बार डिफ्रस्ट (बरफ पगाल्नु) गर्नु।
• काँचो र पकेको खाना सँगै राख्नु।
• बासी र ताजा खाना मिसाउनु।
• मुछेको पीठो १ दिनभन्दा बढी फ्रिजमा राख्नु।
• फ्रिजमा बचेको खाना धेरै लामो समयसम्म राख्नु।
• फ्रिजको नियमित सरसफाइ नगर्नु।

गर्मीमा सही तरिकाले खाना स्टोर नगर्दा कस्ता स्वास्थ्य समस्या हुन सक्छन्?

सानो लापरवाहीले पनि फुड पोइजनिङदेखि लिएर पेटको इन्फेक्सनसम्म निम्त्याउन सक्छ। जस्तै:

• फुड पोइजनिङ
• झाडापखाला
• कमजोरी र थकान
• ग्यास्ट्रिक, पेट फुल्ने
• वाकवाकी लाग्ने र बान्ता हुने
• पेटको इन्फेक्सन
• फुड एलर्जी वा रियाक्सन
• डिहाइड्रेसन

कुनै खाना बिग्रियो भनेर कसरी थाहा पाउने?

यो कुनै ठुलो रकेट साइन्स होइन। सामान्यतया खानाको गन्ध र बनावटबाट यो बिग्रिसकेको छ भन्ने थाहा हुन्छ। तर गर्मीको मौसममा केवल गन्ध, रङ र बनावटमा मात्र भर नपर्नुहोस्।

यदि तापक्रम ४० डिग्रीभन्दा माथि छ र खाना तीन घण्टाभन्दा बढी बाहिर राखिएको छ भने त्यसलाई नखानुहोस्। खानाको स्वाद थोरै मात्र अनौठो वा अमिलो लागे पनि नखानुहोस्।

खानाबाट गन्ध आउनु, खानाको रङ फेरिनु, खाना च्यापच्यापे हुनु, खानामा फंगस (ढुसी) देखिनु र खानाको स्वाद बदलिनु।

गर्मीमा फरक-फरक खानालाई स्टोर गर्ने सही तरिका

हरेक प्रकारका खाद्य पदार्थ भण्डारण गर्ने तरिका तल विस्तृत रूपमा पढ्नुहोस्:

तरकारी: हरिया सागपातलाई पहिले राम्ररी पखालेर सुकाउनुहोस्। त्यसपछि पेपर टावलमा बेरेर फ्रिजमा राख्नुहोस्। काटिएका तरकारीहरू एयरटाइट कन्टेनरमा राखेर फ्रिजमा राख्नुहोस् र २४ घण्टाभित्र प्रयोग गर्नुहोस्। आलु, प्याज, लसुन जस्ता जरा हुने तरकारीहरू फ्रिजमा नराख्नुहोस्। तिनीहरूलाई चिसो र सुक्खा ठाउँमा राख्नुहोस्।

फलफूल: काटिएका फलफूल तुरुन्तै खानुहोस् वा फ्रिजमा एयरटाइट बक्समा राख्नुहोस्। अंगुर र बेरी जस्ता फलहरू पखालेर र राम्ररी सुकाएर मात्र फ्रिजमा राख्नुहोस्।

पकेको खाना: पकेको खाना २ घण्टाभित्र फ्रिजमा राख्नुहोस्। सेलाएपछि मात्र फ्रिजमा राख्नुहोस्। यसलाई १-२ दिनभित्र खाइसक्नु राम्रो हुन्छ।

दुध र दही: दुधलाई उमालेर चिसो बनाउनुहोस्। चिसो दुधलाई फ्रिजको भित्री शेल्फमा राख्नुहोस्। दहीलाई सधैं छोपेर फ्रिजमा राख्नुहोस् र निकाल्दा सफा चम्चा प्रयोग गर्नुहोस्।

मांसाहारी खाना: गर्मीमा नन-भेज खाना फ्रिजमा १-२ दिनभन्दा बढी नराख्नुहोस्। यदि लामो समयसम्म स्टोर गर्नु छ भने फ्रीजरमा राख्नुहोस्। सधैँ छुट्टै एयरटाइट कन्टेनरमा राख्नुहोस्, ताकि अन्य खानासँग क्रस-कन्ट्यामिनेसन नहोस्।

पाउरोटी र बेकरी आइटम: पाउरोटी र बेकरीका परिकारलाई सुक्खा ठाउँमा राख्नुहोस्। धेरै दिनसम्म राख्नु परेमा फ्रिजिङ गर्नुहोस्।

सुक्खा खानेकुरा : सुक्खा खानेकुरालाई एयरटाइट कन्टेनरमा राख्नुहोस्। नमकिन र बिस्कुट जस्ता स्न्याक्सलाई राम्ररी सिल गरेर ओसबाट टाढा राख्नुहोस्।

पेय पदार्थ : ताजा जुस तुरुन्तै पिउनुहोस्। यदि स्टोर गर्नु छ भने २४ घण्टाभित्र प्रयोग गरिसक्नुहोस्। पानीलाई सधैँ छोपेर राख्नुहोस्। प्लास्टिकको बोतलमा लामो समयसम्म पानी स्टोर नगर्नुहोस्।

अचार र सस: अचार निकाल्न सुक्खा चम्चा प्रयोग गर्नुहोस्। यसलाई समय-समयमा घाममा सुकाउनुहोस्। ससलाई फ्रिजमा राख्नु राम्रो हुन्छ।

चकलेट र मिठाई: चकलेटलाई चिसो र सुक्खा ठाउँमा राख्नुहोस्। मिठाईहरूलाई फ्रिजमा स्टोर गर्नुहोस् र २-३ दिनभित्र खाइसक्नुहोस्।

भ्रम र तथ्य

गर्मीमा खाना भण्डारण गर्ने विषयमा धेरै चलनहरू छन्, जसलाई मानिसहरूले जाँच पड्ताल नै नगरी सत्य मान्छन्। यस्तो अवस्थामा सही र गलतको भिन्नता बुझ्न जरुरी छ:

• भ्रम १: सबै फलफूल र तरकारी फ्रिजमा राख्दा ताजा रहन्छन्।

तथ्य: यस्तो होइन। आलु, प्याज, लसुन र एभोकाडो आदि फ्रिजमा राख्दा चाँडै बिग्रिन सक्छन्। यिनलाई चिसो र सुक्खा ठाउँमा राख्नुपर्छ।

• भ्रम २: बचेको खाना फ्रिजमा धेरै दिनसम्म सुरक्षित रहन्छ।

तथ्य: गर्मीमा खाना चाँडै बिग्रिन्छ। पकेको खाना २४ देखि ४८ घण्टाभित्र खाइसक्नुपर्छ र खानुअघि राम्ररी तताउनुपर्छ।

• भ्रम ३: फ्रिजको सबै ठाउँमा तापक्रम बराबर हुन्छ।

तथ्य: फ्रिजको माथिल्लो शेल्फको तापक्रम सबैभन्दा कम (बढी चिसो) हुन्छ, जबकि ढोकाको भाग सबैभन्दा कम चिसो हुन्छ।

• भ्रम ४: बोतल वा डिब्बामा बन्द कुराहरू बिग्रिँदैनन्।

तथ्य: डिब्बाबन्द खाना खोलिसकेपछि फ्रिजमा राख्नु जरुरी छ। बाहिर खुल्ला राख्दा यो चाँडै बिग्रिन सक्छ।

गर्मीमा खाना भण्डारणसँग जोडिएका केही सामान्य प्रश्न र उत्तर:

• गर्मीमा फ्रिजलाई कुन तापक्रममा सेट गर्नुपर्छ?

फ्रिजको तापक्रम १-४°C र फ्रिजरको -१८°C को आसपास राख्नुपर्छ।

• के बासी खानालाई तताएर खानु सही हो?

हो, तर दुई दिनभन्दा बढी राखेको होइन। खानालाई १ पटकभन्दा बढी नतताउनुहोस्। फ्रिजबाट त्यति नै खाना निकाल्नुहोस्, जति खान सकिन्छ। यदि तताएको खाना बच्यो भने त्यसलाई फालिदिनुहोस्।

• के खाना भण्डारणको साथसाथै सरसफाइको ध्यान राख्नु जरुरी छ?

हो, फोहोर हात, भाँडाकुँडा वा फ्रिजबाट ब्याक्टेरिया तीव्र रूपमा फैलिन्छन् र खाना चाँडै बिग्रिन सक्छ।

• के गर्मीमा माइक्रोवेभमा खाना तताउनु सुरक्षित छ?

हो, यो पूर्ण रूपमा सुरक्षित छ। तर खानालाई पूर्ण रूपमा र एकसमान (सबैतिर लाग्ने गरी) तताउनुहोस्।

• के लामो समयसम्म फ्रिजमा राखेको खानाले नोक्सान पुर्‍याउन सक्छ?

यदि फ्रिजको तापक्रम ३-४ डिग्रीमा सेट गरिएको छ भने त्यहाँ भित्र राखिएका काँचो कुराहरू एक हप्तासम्म सुरक्षित रहन्छन्। पकेको खाना ३ देखि ४ दिनसम्म सुरक्षित रहन्छ। तर गर्मी महिनामा फ्रिजभित्र पनि धेरै लामो समयसम्म खाना राख्नु हुँदैन।