मध्यपूर्वमा युद्धको आगो: अहिलेसम्म के-के भयो ?

काठमाडौँ । अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको शृङ्खलाबद्ध र समन्वयात्मक आक्रमणपछि इरानले पनि जवाफी कारबाही गर्दा मध्यपूर्वमा हिंसा फैलिएको छ र यो क्षेत्र गम्भीर सङ्कटको सामना गरिरहेको छ।

इरानको राजधानी तेहरानमा राज्य प्रसारक र युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा परेको ऐतिहासिक स्थलसहित प्रमुख सरकारी र प्रतीकात्मक स्थानहरूमा आक्रमण गरिएको छ। यस आक्रमणमा सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनीसहित मृत्यु हुनेको सङ्ख्या ७०० नाघेको छ। 

वासिङ्टनले अझै ‘ठूला प्रहार’ हुन बाँकी रहेको चेतावनी दिएको छ भने तेहरानले स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द गर्दै ऊर्जा केन्द्रहरूसहित यस क्षेत्रभरि रहेका अमेरिकी र उसका सहयोगीका अखडाहरूमा आक्रमण गरेर जवाफी कारबाहीलाई तीव्र पारेको छ।

अहिलेसम्मको अवस्था यस्तो छ:

इरानमा

• तेहरानका प्रमुख स्थलमा क्षति: राजधानी तेहरानमा हालै भएका आक्रमणले ‘इस्लामिक रिपब्लिक अफ इरान ब्रोडकास्टिङ’ (आईआरआईबी) कम्प्लेक्समा क्षति पुर्‍याएको छ। आक्रमणबाट युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत ऐतिहासिक गोलेस्तान दरबारमा पनि क्षति पुगेको छ।
• थप आक्रमणको सम्भावना: अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले इरानमाथि सबैभन्दा कडा प्रहार हुन अझै बाँकी रहेको चेतावनी दिएका छन्।
• निरन्तर सैन्य कारबाही: राष्ट्रपति ट्रम्पले अमेरिकाका सबै लक्ष्य पूरा नभएसम्म इरानमाथिको आक्रमण जारी रहने बताएका छन्।

• अमेरिका र इजरायलको स्पष्टीकरण: अमेरिकी रक्षामन्त्री पिट हेगसेथले इरानको नौसेनालाई कमजोर पार्न र यसको आणविक तथा क्षेप्यास्त्र महत्त्वाकाङ्क्षालाई अन्त्य गर्न यी आक्रमणहरू गरिएको भन्दै यसको बचाउ गरेका छन्।
• स्ट्रेट अफ होर्मुज: इरानको ‘रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स’ले स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द भएको घोषणा गर्दै त्यहाँबाट पार हुन खोज्ने कुनै पनि पानीजहाजमा आगो लगाइदिने धम्की दिएको छ।
• मृतकको सङ्ख्या: इरानी रेड क्रिसेन्टलाई उद्धृत गर्दै इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमले जनाएअनुसार सर्वोच्च नेता खामेनीसहित इरानमा कम्तीमा ७८७ जनाको मृत्यु भएको छ। यसका अतिरिक्त, इरानको दक्षिणी भागमा रहेको एउटा छात्राहरूको विद्यालयमा अमेरिका-इजरायली आक्रमण हुँदा कम्तीमा १६५ जनाको मृत्यु भएको पनि इरानी सञ्चारमाध्यमले जनाएको छ।

खाडी राष्ट्रहरूमा

• कतार: यो खाडी राष्ट्रले प्रत्यक्ष सैन्य असरको सामना गरेको छ र दर्जनौँ इरानी ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोनहरूलाई आकाशमै नष्ट गरेको छ। अधिकांशलाई रोकिए पनि दुईवटा क्षेप्यास्त्रले अमेरिकी सेना रहेको ‘अल उदेद एयर बेस’मा प्रहार गरेका छन् र एउटा ड्रोनले पूर्वचेतावनी प्रणालीमा ठक्कर दिएको छ। यसबाहेक, कतारको वायुसेनाले देशतर्फ आइरहेका दुई इरानी लडाकु विमान खसालेको छ भने दोहाको आकाशमा धेरै विस्फोटका आवाजहरू सुनिएका छन्। सोमबार विश्वकै सबैभन्दा ठूलो एलएनजी उत्पादक कतार इनर्जीले इरानी आक्रमणपछि उत्पादन रोकेको जनाएको छ।
• कुवेत: कुवेतमा तीनवटा अमेरिकी लडाकु विमान दुर्घटनाग्रस्त भएका छन्। अमेरिकी सेनाले ती विमानहरू गल्तीले खसालिएको दाबी गरेको छ। सोमबार सार्वजनिक भएका भिडियोहरूमा एउटा अमेरिकी एफ-१५ई स्ट्राइक इगल लडाकु विमानको पछाडिको भागमा आगो लागेर धुवाँ फाल्दै तल खसिरहेको देखिन्छ। यसैबिच, कुवेतस्थित अमेरिकी दूतावासले मङ्गलबार एक विज्ञप्ति जारी गर्दै जारी क्षेत्रीय तनावका कारण अर्को सूचना नभएसम्मका लागि दूतावास बन्द गरिएको जनाएको छ।
• साउदी अरब: साउदी अरबले रियाद र अल-खर्ज नजिकै आठवटा ड्रोनलाई नष्ट गरेको छ। यसका साथै रियादस्थित अमेरिकी दूतावासमा कम्तीमा दुईवटा ड्रोन आक्रमण भएका छन्, जसले सामान्य आगलागी गराएको छ। मङ्गलबार अमेरिकी दूतावास बन्द गरिएको छ र सबै नियमित तथा आपतकालीन सेवाहरू रद्द गरिएका छन्।
• अमेरिकी नागरिकको व्यापक उद्धार: अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले बढ्दो हिंसाका कारण बहराइन, कुवेत, ओमान, कतार, साउदी अरब र यूएई लगायतका खाडी राष्ट्रहरूबाट तत्काल व्यावसायिक उडानमार्फत बाहिरिन आफ्ना नागरिकहरूलाई आग्रह गरेको छ।
• अमेरिकी सम्पत्तिमा निरन्तरको जोखिम: तेहरानले खाडी क्षेत्रभरि रहेका अमेरिकी सैन्य र रणनीतिक सम्पत्तिहरूमा निरन्तर आक्रमण गरिरहेको छ।
• यूएईमा सीमित उडान पुनः सञ्चालन: दुबईको विमानस्थल प्राधिकरणले सोमबार अन्तर्राष्ट्रिय यात्रुहरूका लागि विश्वकै व्यस्त मानिने दुबई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र दुबई वर्ल्ड सेन्ट्रल विमानस्थलबाट थोरै सङ्ख्यामा उडान सञ्चालन गर्न अनुमति दिएको बताएको छ।

इजरायलमा:

• इरानी जवाफी कारबाहीबाट बचाउ: इजरायली सेनाले इरानबाट प्रहार गरिएका क्षेप्यास्त्रहरू पहिचान गरेको पुष्टि गरेको छ। इजरायली हवाई रक्षा प्रणालीहरूले यी आक्रमणहरूलाई विफल पार्न सक्रिय रूपमा काम गरिरहेका छन्। इजरायलले लेबनानबाट प्रहार गरिएका दुई ड्रोनहरूलाई पनि सफलतापूर्वक नष्ट गरेको छ। हेजबुल्लाहले भने इजरायलमाथि हालै गरेका क्षेप्यास्त्र आक्रमणलाई १५ महिना लामो इजरायली आक्रामकता र सन् २०२४ को युद्धविराम सम्झौता उल्लङ्घनविरुद्धको वैध प्रतिक्रिया भएको दाबी गरेको छ।
• नेतान्याहुद्वारा इरानमाथिको सैन्य कारबाहीको बचाउ: प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले इरानका आणविक स्थलहरूमा गरिएको आक्रमणको बचाउ गर्दै इरानका नयाँ भूमिगत बङ्करहरू केही महिनाभित्रै अभेद्य बन्न सक्ने दाबी गरेका छन्। उनले फक्स न्युजलाई बताएअनुसार यो द्रुत र निर्णायक कारबाही हुनेछ र अन्ततः सरकार परिवर्तन गर्ने जिम्मा इरानी जनताकै हातमा छ।

अमेरिकामा:

• मृतकको सङ्ख्या: छ जना अमेरिकी सैनिकको मृत्यु भएको छ भने १८ जना घाइते भएका छन्। ट्रम्पले अमेरिकाले छिट्टै आक्रमणको जवाफ दिने बताएका छन्, यद्यपि उनले जमिनमा सेना उतार्नुपर्ने आवश्यकता नरहेको बताएका छन्।
• स्पष्ट उद्देश्य, तर बहुवर्षीय द्वन्द्व होइन: उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले राष्ट्रपतिको प्रमुख उद्देश्य इरानी शासनको मानसिकतालाई मौलिक रूपमै परिवर्तन गर्नु र इरानले कहिल्यै आणविक हतियार पाउन नसकोस् भनेर सुनिश्चित गर्नु रहेको कुरामा जोड दिएका छन्।
• उद्धार चेतावनी: गम्भीर सुरक्षा जोखिमका कारण अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले आफ्ना नागरिकहरूलाई व्यावसायिक उडानको प्रयोग गरी मध्यपूर्वको अधिकांश भागबाट तुरुन्त बाहिरिन आग्रह गरिरहेको छ।

लेबनान र जोर्डनमा:

• लेबनानमा कारबाही तीव्र: इजरायली सेनाले लेबनानका ५९ वटा क्षेत्र (मुख्यतः दक्षिणमा) का लागि अत्यन्त जरुरी निकासी आदेश जारी गरेको छ। सेनाले त्यहाँका बासिन्दाहरूलाई हेजबुल्लाहका गतिविधिहरूका कारण आफ्ना गाउँहरूबाट कम्तीमा १,००० मिटर टाढा रहन चेतावनी दिएको छ।
• व्यापक निकासीको चेतावनी: बढ्दो क्षेत्रीय द्वन्द्वको परिणामस्वरूप, अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले एक अति जरुरी निर्देशन जारी गर्दै अमेरिकी नागरिकहरूलाई इजरायल, कब्जा गरिएको वेस्ट बैंक, गाजा र अन्य धेरै मध्यपूर्वी राष्ट्रहरूबाट तुरुन्तै बाहिरिन आह्वान गरेको छ।
• जोर्डनमा अमेरिकी दूतावास खाली: जोर्डनको राजधानी अम्मानस्थित अमेरिकी दूतावासले खुलाउन नमिल्ने सुरक्षा चुनौतीको कारण देखाउँदै आफ्नो कम्पाउन्डबाट सबै कर्मचारीहरूलाई अस्थायी रूपमा बाहिर निकालेको छ।